છેલ્લા છ અઠવાડિયાથી ચાલી રહેલા ભીષણ યુદ્ધ અને તણાવ બાદ, અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે આખરે સમાધાનની આશા જાગી છે. યુએસ પ્રમુખ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે દાવો કર્યો છે કે ઈરાન તેના સંવર્ધિત યુરેનિયમ (Enriched Uranium) નો જથ્થો સોંપવા માટે સંમત થયું છે. આ ઐતિહાસિક સમજૂતી જો સફળ થાય છે, તો તે મધ્ય પૂર્વ અને સમગ્ર વિશ્વની સુરક્ષા માટે ગેમ-ચેન્જર સાબિત થઈ શકે છે.
‘ન્યુક્લિયર ડસ્ટ’ અને ટ્રમ્પનો મોટો દાવો
વ્હાઇટ હાઉસ ખાતે પત્રકારો સાથે વાત કરતા ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે તેમની આગવી શૈલીમાં આ સમજૂતીને “બ્રેકથ્રુ” ગણાવી હતી. તેમણે ઈરાનના સંવર્ધિત યુરેનિયમને “ન્યુક્લિયર ડસ્ટ” તરીકે ઓળખાવ્યું હતું.
શું છે સમજૂતી? ટ્રમ્પના જણાવ્યા અનુસાર, ઈરાન તેના યુરેનિયમનો જથ્થો સોંપવા તૈયાર છે, જેનો ઉપયોગ પરમાણુ હથિયારો બનાવવા માટે થઈ શકે છે.
કેવી રીતે બદલાયું ઈરાનનું વલણ? ટ્રમ્પે દાવો કર્યો હતો કે છેલ્લા ચાર અઠવાડિયાથી કરવામાં આવેલા બોમ્બમારો અને શક્તિશાળી નાકાબંધી (Blockade) ને કારણે ઈરાન નમતું જોખવા મજબૂર થયું છે.
શું યુદ્ધવિરામ સમાપ્ત થશે? અનિશ્ચિતતાના વાદળો
એકતરફ વાટાઘાટોની આશા છે, તો બીજી તરફ ટ્રમ્પે વર્તમાન યુદ્ધવિરામ (Ceasefire) ને લંબાવવાની બાબતે આશંકા વ્યક્ત કરી છે. “મને ખાતરી નથી કે યુદ્ધવિરામ લંબાવવાની જરૂર છે. જો સોદો નહીં થાય, તો લડાઈ ફરી શરૂ થશે.”
આ નિવેદન સ્પષ્ટ કરે છે કે અમેરિકા ‘દબાણની વ્યૂહરચના’ છોડવા તૈયાર નથી. યુદ્ધવિરામ આવતા અઠવાડિયે સમાપ્ત થઈ રહ્યો છે, અને જો આ સપ્તાહના અંતે યોજાનારી બેઠકમાં કોઈ નક્કર પરિણામ નહીં આવે, તો ફરી એકવાર મિસાઈલો અને બોમ્બમારો શરૂ થઈ શકે છે.
ઈસ્લામાબાદની મધ્યસ્થી અને પાકિસ્તાનની ભૂમિકા
આ સમગ્ર ડિપ્લોમેટિક ઘટનાક્રમમાં સૌથી આશ્ચર્યજનક પાસું પાકિસ્તાનની ભૂમિકા છે. ટ્રમ્પે પાકિસ્તાનના વડાપ્રધાન શહબાઝ શરીફ અને પાકિસ્તાની આર્મી ચીફ જનરલ અસીમ મુનીર (જેમને ટ્રમ્પે ‘ફિલ્ડ માર્શલ’ કહીને સંબોધ્યા) ના ભારોભાર વખાણ કર્યા છે.
ઈસ્લામાબાદમાં ડીલ: ટ્રમ્પે સંકેત આપ્યો છે કે જો અંતિમ સમજૂતી થાય છે, તો તેઓ પોતે ઈસ્લામાબાદ જઈ શકે છે.
કેમ પાકિસ્તાન? પાકિસ્તાને આ સંઘર્ષમાં મધ્યસ્થી તરીકે મહત્વની ભૂમિકા ભજવી છે, જે દક્ષિણ એશિયાના રાજકારણમાં એક નવો વળાંક દર્શાવે છે.
વિશ્લેષણ: વાટાઘાટોમાં મુખ્ય અવરોધો
મુદ્દો અમેરિકાની માંગ ઈરાનની માંગ
પરમાણુ પ્રવૃત્તિ 20 વર્ષ માટે સંપૂર્ણ સ્થગિતતા 3 થી 5 વર્ષનો કામચલાઉ વિરામ
યુરેનિયમ સ્ટોકપોઈલ તમામ હાઈલી એનરિચ્ડ યુરેનિયમ દેશની બહાર મોકલવું આંશિક જથ્થો મોકલવો, બાકીનો દેશમાં રાખવો
પ્રતિબંધો પરમાણુ શરતો પૂરી થયા બાદ જ રાહત સમજૂતીની સાથે જ તમામ આર્થિક પ્રતિબંધો હટાવવા
પોપ લિયો XIV અને ટ્રમ્પ વચ્ચેનો વિવાદ
આ આંતરરાષ્ટ્રીય કટોકટીમાં ધાર્મિક પાસું પણ જોડાયું છે. શિકાગોથી આવતા પોપ લિયો XIV એ યુદ્ધને “પાગલપન” ગણાવીને શાંતિની અપીલ કરી હતી. જોકે, ટ્રમ્પે પોપના વલણની ટીકા કરતા કહ્યું કે, “પોપ જે ઈચ્છે તે કહી શકે છે, પરંતુ ઈરાન પાસે પરમાણુ હથિયાર ન હોવા જોઈએ તે બાબતે હું તેમની સાથે અસંમત છું.”
આગળનો રસ્તો શું?
આગામી 48 કલાક ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે. જો ઈરાન તેના યુરેનિયમનો મોટો હિસ્સો બહાર મોકલવા માટે લેખિત ખાતરી આપે છે, તો ૨૦૨૬ના વર્ષની આ સૌથી મોટી રાજદ્વારી જીત ગણાશે. પરંતુ જો વાટાઘાટો નિષ્ફળ જશે, તો મધ્ય પૂર્વ ફરી એકવાર ભીષણ યુદ્ધની આગમાં હોમાઈ શકે છે.
