દિલ્હી હાઈકોર્ટે ટેલિગ્રામ એપ પર કેન્દ્ર સરકારના કામચલાઉ પ્રતિબંધને પડકારતી અરજી પર પોતાનો નિર્ણય અનામત રાખ્યો છે. NEET પુનઃપરીક્ષા પેપર લીક અંગે ચિંતાઓને કારણે કેન્દ્ર સરકારે આ પ્રતિબંધ લાદ્યો હતો. આ અરજીથી દિલ્હી હાઈકોર્ટમાં ભારે ચર્ચા શરૂ થઈ. ભારતના સોલિસિટર જનરલ તુષાર મહેતાએ કેન્દ્ર સરકાર વતી દલીલ કરી.
સોલિસિટર જનરલનો દલીલ
સોલિસિટર જનરલ તુષાર મહેતાએ હાઈકોર્ટમાં દલીલ કરી, “કૃપા કરીને જાહેર હિતને ધ્યાનમાં રાખો. અમે વિદ્યાર્થીઓની લાગણીઓને અવગણી શકીએ નહીં. તેમની પાસે [ટેલિગ્રામ] તારીખ અને સમય બદલવાની સુવિધા છે. ધારો કે દરેક પાસે 21 જૂને પેપર છે, તો કોઈ તેને 22 જૂને ટેલિગ્રામ પર પોસ્ટ કરી શકે છે અને તારીખ અને સમય બદલીને એવું લાગે છે કે તે 18 જૂને અપલોડ થયું હતું. આ 2024 માં થયું હતું. અમે યોગ્ય પગલાં લીધાં છે.” અમે દખલગીરી ઓછી કરવા માટે પગલાં લીધાં છે.
તુષાર મહેતાએ અંતિમ આદેશ વાંચીને જણાવ્યું હતું કે ટેલિગ્રામ પર પ્રતિબંધ એક ચોક્કસ ઘટના સાથે સંબંધિત હતો અને મર્યાદિત સમયગાળા માટે હતો.
વધુ પ્રશ્નો અને જવાબો
હાઇકોર્ટે પૂછ્યું, “નાગરિકોનો એક જૂથ પરીક્ષા આપી રહ્યો છે તેના કારણે આપણે 150 મિલિયન લોકોના અધિકારોને કેવી રીતે પ્રતિબંધિત કરી શકીએ?”
તુષાર મહેતાએ જવાબ આપ્યો, “આ પ્લેટફોર્મ પર ઘણા બધા જૂથો અને ચેનલો કાર્યરત છે. કદાચ માનનીય ન્યાયાધીશોએ ક્યારેય અન્ય પ્લેટફોર્મ પર આવી ચેનલો કાર્યરત હોવાનું સાંભળ્યું નથી.”
બેન્ચ: પ્રશ્ન એ છે કે, શું તમે કોઈ બીજાના અધિકારોનું રક્ષણ કરવા માટે કોઈના અધિકારોને પ્રતિબંધિત કરી શકો છો? જ્યારે કોઈ રાજ્ય અથવા રાજ્યના ભાગમાં ઇન્ટરનેટ પર પ્રતિબંધ લાદવામાં આવે છે, ત્યારે એવું બની શકે છે કે ફક્ત 10% લોકો જ તોફાની હોય. જો કાયદો અને વ્યવસ્થાની સ્થિતિ આવી હોય, તો તેને મંજૂરી આપી શકાય છે. આ તે છે જ્યાં પ્રમાણસરતાનો માપદંડ લાગુ પડે છે.
શું વાંધો છે?
NEET પરીક્ષાઓને કારણે 22 જૂન સુધી પ્લેટફોર્મને અવરોધિત કરવાના કેન્દ્ર સરકારના આદેશને પડકારવામાં આવ્યો હતો. કેન્દ્ર સરકારનો દાવો છે કે ટેલિગ્રામ “ફ્રેન્કેસ્ટાઇન” જેવું છે. દરમિયાન, ટેલિગ્રામનું કહેવું છે કે સરકારનો આદેશ અતિશય કડક છે અને તે કાયદાનું પાલન કરી રહી છે.
ટેલિગ્રામ સામે ગંભીર આરોપો
કેન્દ્ર સરકારે દિલ્હી હાઈકોર્ટને જણાવ્યું છે કે ઇન્સ્ટન્ટ મેસેજિંગ પ્લેટફોર્મ ટેલિગ્રામ નવું “ડાર્ક વેબ” બની રહ્યું છે, જે ગુનેગારોને જોડે છે અને તેમની ગેરકાયદેસર પ્રવૃત્તિઓને સરળ બનાવે છે. NEET-UG (નેશનલ એલિજિબિલિટી કમ એન્ટ્રન્સ ટેસ્ટ અંડરગ્રેજ્યુએટ) ની પુનઃપરીક્ષા પહેલા, 22 જૂન સુધી ભારતમાં તેની સેવાઓ સ્થગિત કરવાના સરકારના નિર્ણયને પડકારતી ટેલિગ્રામની અરજીના જવાબમાં કેન્દ્ર સરકારે આ ટિપ્પણીઓ કરી હતી.
સરકારે હાઈકોર્ટને જણાવ્યું હતું કે, “ટેલિગ્રામ નવું ‘ડાર્ક વેબ’ બની ગયું છે અને ખોટું કરનારાઓને જોડે છે. ગુનેગારો વધુને વધુ ટેલિગ્રામનો ઉપયોગ કરી રહ્યા છે. તેઓ ‘ડીપ વેબ’ લિંક્સ દ્વારા ‘ડાર્ક વેબ’ ફોરમ સાથે જોડાતી ચેનલો પર લિંક્સ પોસ્ટ કરે છે, જેના કારણે અધિકારીઓ માટે ગુનેગારોને શોધવા અને ઓળખવામાં મુશ્કેલી પડે છે.”
સરકારનો નિર્ણય એવી ચિંતા પર આધારિત હતો કે NEET-UG 2026 પેપર લીકમાં સામેલ સંગઠિત છેતરપિંડી કરનારા નેટવર્ક્સ દ્વારા ટેલિગ્રામનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો. મે 2026 માં યોજાયેલી પરીક્ષા આ લીકને કારણે રદ કરવામાં આવી હતી.
કેન્દ્ર સરકારના કયા વિભાગે આ આદેશ જારી કર્યો?
પ્રાયોજિત:
ઈલેક્ટ્રોનિક્સ અને માહિતી ટેકનોલોજી મંત્રાલય (MEITY) એ માહિતી ટેકનોલોજી અધિનિયમ, 2000 ની કલમ 69A હેઠળ એક આદેશ જારી કર્યો, જેમાં ભારતમાં ટેલિગ્રામ પ્લેટફોર્મની ઍક્સેસ 22 જૂન સુધી પ્રતિબંધિત કરવામાં આવી. બીજા આદેશમાં પ્લેટફોર્મને 30 જૂન સુધીમાં અગાઉ પોસ્ટ કરેલા સંદેશાઓ માટે સંદેશ-સંપાદન સુવિધાને અક્ષમ કરવાનો નિર્દેશ આપવામાં આવ્યો. સરકારે જણાવ્યું હતું કે 21 જૂને યોજાનારી પુનઃપરીક્ષાની અખંડિતતાને સુરક્ષિત રાખવા માટે આ પગલું જરૂરી હતું.
અધિકારીઓએ દલીલ કરી હતી કે ટેલિગ્રામ ચેનલોનો ઉપયોગ લીક થયેલા અથવા નકલી પ્રશ્નપત્રોનું વિતરણ કરવા, છેતરપિંડીનું સંકલન કરવા અને પ્લેટફોર્મની સંપાદન સુવિધા દ્વારા સંદેશ ટાઇમસ્ટેમ્પમાં ફેરફાર કરવા માટે થઈ રહ્યો હતો.
ટેલિગ્રામે આ આદેશને પડકાર્યો હતો.
ટેલિગ્રામે આ પ્રતિબંધને પડકારતી રિટ અરજી દાખલ કરી હતી, જેમાં દલીલ કરવામાં આવી હતી કે એપ્લિકેશનને આટલી વ્યાપક રીતે અવરોધિત કરવી ગેરકાયદેસર અને ગેરબંધારણીય છે. કંપનીએ એવો પણ દાવો કર્યો હતો કે તેણે ગેરકાયદેસર NEET સામગ્રીની 900 થી વધુ લિંક્સ દૂર કરી છે અને ઉલ્લંઘનોને ઓળખવા માટે કૃત્રિમ બુદ્ધિ, મશીન લર્નિંગ ટૂલ્સ અને મેન્યુઅલ મોડરેશનનો ઉપયોગ કર્યો છે.
કેન્દ્ર સરકારે એપ્લિકેશન પરના કામચલાઉ પ્રતિબંધને યોગ્ય ઠેરવતા ટેલિગ્રામની અરજીનો જવાબ દાખલ કર્યો હતો. અન્ય દલીલો ઉપરાંત, કેન્દ્ર સરકારે જણાવ્યું હતું કે “નીત માફિયા” નામની એક ટેલિગ્રામ ચેનલ ઓળખાઈ હતી, જેના છેલ્લા ચેકમાં આશરે 18,617 સબ્સ્ક્રાઇબર્સ હતા.
સોગંદનામા મુજબ, આ ચેનલ કથિત NEET પરીક્ષા પેપર લીક, એડવાન્સ બુકિંગ સિસ્ટમ, ચુકવણી પદ્ધતિઓ અને પરીક્ષા સંબંધિત સામગ્રી પૂરી પાડવાના વચનો સંબંધિત સામગ્રીનો વ્યાપકપણે પ્રસાર કરી રહી હતી. કેન્દ્ર સરકારના પ્રતિ-સોગંદનામામાં જણાવાયું છે કે, “આ ચેનલનો સ્કેલ પોતે દર્શાવે છે કે ટેલિગ્રામ પાસે એકસાથે હજારો વપરાશકર્તાઓને ગેરકાયદેસર પરીક્ષા સંબંધિત સામગ્રીનું મોટા પાયે વિતરણ કરવાની ક્ષમતા છે.” કેન્દ્ર સરકારના જણાવ્યા અનુસાર, ટેલિગ્રામનું અનન્ય તકનીકી સ્થાપત્ય, જે સંપૂર્ણપણે ક્લાઉડ-આધારિત છે, મોટા પ્રમાણમાં સામગ્રીના પ્રસારણને મંજૂરી આપે છે.
કેન્દ્ર સરકારના પ્રતિ-સોગંદનામામાં જણાવાયું છે કે પ્લેટફોર્મ
