કોઈપણ વ્યક્તિની ધરપકડ કરવી પોલીસની મોટી કાયદાકીય કાર્યવાહી માનવામાં આવે છે. જોકે, હવે સુપ્રીમ કોર્ટે ધરપકડની પ્રક્રિયા અંગે મહત્વપૂર્ણ નિર્ણય આપ્યો છે. કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે પોલીસને આરોપીની ધરપકડ કરતી વખતે તેને કયા કારણોસર ધરપકડ કરવામાં આવી રહી છે તેની જાણ કરવી જરૂરી રહેશે. સુપ્રીમ કોર્ટે કહ્યું છે કે જો કોઈ વ્યક્તિને ધરપકડનું કારણ લેખિતમાં જણાવ્યા વગર પકડી લેવામાં આવે અને તેના કારણે ધરપકડ ગેરકાયદેસર જાહેર થાય, તો તે જ કેસમાં આરોપીની ફરીથી ધરપકડ કરવી પોલીસ માટે સરળ નહીં રહે.
ફરી ધરપકડ પહેલાં મેજિસ્ટ્રેટની મંજૂરી લેવી પડશે
સુપ્રીમ કોર્ટના નવા નિર્દેશ મુજબ, જો પ્રથમ ધરપકડમાં કાયદાકીય પ્રક્રિયાનું પાલન ન થયું હોય અને આરોપીને મુક્ત કરવામાં આવ્યો હોય, તો તપાસ એજન્સી તેને સીધી ફરીથી ધરપકડ કરી શકશે નહીં. ફરી ધરપકડ કરવા માટે સંબંધિત જ્યુડિશિયલ મેજિસ્ટ્રેટ પાસે મંજૂરી લેવી પડશે. કોર્ટે એમ પણ કહ્યું છે કે જો પોલીસ અધિકારીની ભૂલના કારણે ધરપકડ ગેરકાયદેસર સાબિત થાય, તો સંબંધિત અધિકારી સામે વિભાગીય તપાસ પણ શરૂ કરવામાં આવશે.
ધરપકડના નિયમો પર સુપ્રીમ કોર્ટની કડક ટિપ્પણી
ન્યાયમૂર્તિ ઉજ્જવલ ભુયાન અને ન્યાયમૂર્તિ અતુલ એસ. ચંદુરકરની બેન્ચે આ નિર્ણય બંધારણના અનુચ્છેદ 22(1) સાથે જોડાયેલા અધિકારને ધ્યાનમાં રાખીને આપ્યો છે. આ અનુચ્છેદ મુજબ, ધરપકડ કરાયેલા વ્યક્તિને તેની ધરપકડના કારણોની જાણ કરવી જરૂરી છે. કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે માત્ર મૌખિક રીતે ધરપકડનું કારણ જણાવવું પૂરતું નથી. પોલીસને આરોપીને લેખિત સ્વરૂપે અને તેને સમજાય તેવી ભાષામાં ધરપકડના કારણો જણાવવા પડશે.
નિયમોનું ઉલ્લંઘન થશે તો ધરપકડ પર સવાલ ઊભા થઈ શકે
જો પોલીસ ધરપકડનું કારણ લેખિતમાં આપતી નથી, તો ધરપકડ અને ત્યારબાદની રિમાન્ડ પ્રક્રિયા પણ કાયદાકીય તપાસ હેઠળ આવી શકે છે. સુપ્રીમ કોર્ટે કહ્યું કે પોલીસ પોતાની ભૂલ સુધારીને સીધી ફરીથી ધરપકડ કરી શકશે નહીં. પ્રથમ ધરપકડમાં થયેલી ખામી અંગે મેજિસ્ટ્રેટને જાણ કરવી પડશે અને ત્યારબાદ જ આગળની કાર્યવાહી થઈ શકશે.
પહેલાં શું નિયમ હતો?
અગાઉથી જ કાયદામાં જોગવાઈ હતી કે ધરપકડ કરાયેલા વ્યક્તિને તેની ધરપકડના કારણોની જાણ કરવી જરૂરી છે.
આ માત્ર પોલીસની સામાન્ય પ્રક્રિયા નહીં પરંતુ બંધારણીય અધિકાર છે.
BNSSની કલમ 47 મુજબ પણ ધરપકડ કરાયેલા વ્યક્તિને ધરપકડના આધાર અને જામીનના અધિકાર અંગે માહિતી આપવાની જોગવાઈ છે.
સુપ્રીમ કોર્ટે અગાઉના કેટલાક કેસોમાં પણ સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે ધરપકડના કારણોની જાણ કરવી જરૂરી છે.
હવે શું બદલાયું?
સુપ્રીમ કોર્ટના નવા નિર્દેશથી ગેરકાયદેસર ધરપકડ બાદ ફરી ધરપકડની પ્રક્રિયામાં ફેરફાર થયો છે.
જો આરોપીને ધરપકડના કારણો લેખિતમાં ન આપવાના કારણે ધરપકડ ગેરકાયદેસર ઠરે છે, તો:
પોલીસ સીધી ફરી ધરપકડ નહીં કરી શકે
મેજિસ્ટ્રેટ પાસે મંજૂરી માટે અરજી કરવી પડશે
પ્રથમ વખત કારણ ન આપવાનું કારણ જણાવવું પડશે
મેજિસ્ટ્રેટ નક્કી કરશે કે ફરી ધરપકડ જરૂરી છે કે નહીં
મેજિસ્ટ્રેટ શું તપાસ કરશે?
મેજિસ્ટ્રેટ એ તપાસ કરશે કે પ્રથમ વખત ધરપકડ વખતે કારણો ન આપવાનું કોઈ યોગ્ય કારણ હતું કે નહીં.
ત્યારબાદ આરોપીની ફરી ધરપકડ જરૂરી છે કે નહીં તે અંગે નિર્ણય લેવામાં આવશે.
જો મેજિસ્ટ્રેટ બંને બાબતોથી સંતોષ પામશે, તો જ ફરી ધરપકડની મંજૂરી આપી શકશે.
ભૂલ કરનાર પોલીસ અધિકારી સામે કાર્યવાહી
સુપ્રીમ કોર્ટે પોલીસ અધિકારીઓની જવાબદારી પણ નક્કી કરી છે.
જો કોઈ અધિકારીએ ધરપકડ સમયે લેખિત કારણ આપ્યા નથી અને તેના કારણે ધરપકડ ગેરકાયદેસર ઠરે છે, તો:
અધિકારી સામે વિભાગીય તપાસ શરૂ થશે
સિનિયર અધિકારી કાર્યવાહી શરૂ કરશે
તપાસમાં દોષી ઠરે તો સર્વિસ રેકોર્ડમાં નોંધ થઈ શકે છે
ફરી તપાસ એ જ અધિકારીને નહીં સોંપાય
સુપ્રીમ કોર્ટે વધુ એક મહત્વપૂર્ણ નિર્દેશ આપ્યો છે.
જો આરોપીની ફરી ધરપકડ કરવાની જરૂર પડે, તો પ્રથમ ધરપકડ કરનાર એ જ પોલીસ અધિકારીને આગળની તપાસ સોંપવામાં આવશે નહીં.
સિનિયર અધિકારીએ કેસની તપાસ અન્ય અધિકારીને સોંપવી પડશે, જેથી તપાસ નિષ્પક્ષ રીતે થઈ શકે.
ફરી ધરપકડ માટે પોલીસને હવે આ પગલાં લેવા પડશે
ધરપકડના કારણો લેખિતમાં આપવા પડશે.
પ્રથમ વખત કારણ કેમ ન આપ્યા તેની માહિતી આપવી પડશે.
સિનિયર અધિકારીની મંજૂરી લેવી પડશે.
મેજિસ્ટ્રેટ સમક્ષ ફરી ધરપકડ માટે અરજી કરવી પડશે.
મેજિસ્ટ્રેટે ફરી ધરપકડની જરૂરિયાતથી સંતુષ્ટ થવું પડશે.
આગળની તપાસ નવા અધિકારીને સોંપવામાં આવશે અને ભૂલ કરનાર અધિકારી સામે વિભાગીય કાર્યવાહી થશે.
