હાલમાં અરવલ્લી પર્વતમાળા વિશે વિવાદ ચાલી રહ્યો છે, જેમાં તાજેતરમાં સુપ્રીમ કોર્ટના નિર્ણયને કારણે ખાસ કરીને ચર્ચા થઈ રહી છે. આ નિર્ણયમાં અરવલ્લીને “પર્વત” તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવી છે કે જે સ્થાનિક જમીનથી ૧૦૦ મીટરથી વધુ ઊંચી હોય, જેનાથી આ પર્વતમાળાના લગભગ ૯૦% વિસ્તારને સુરક્ષા મળતી નથી અને તેમાં ખાણકામ, જંગલ કાપણી અને અન્ય વિકાસને મંજૂરી મળી શકે છે. આના વિરોધમાં #SaveAravalli જેવી અભિયાનો ચાલી રહ્યા છે, અને લોકો સોશિયલ મીડિયા પર વિરોધ વ્યક્ત કરી રહ્યા છે.
દુનિયાની સૌથી પ્રાચીન પર્વતમાળા એવી ‘અરવલ્લી’ આજે કુદરતી આપત્તિથી નહીં પણ વહીવટી અને કાયદાકીય વ્યાખ્યાના ફેરફારથી પોતાના અસ્તિત્વની લડાઈ લડી રહી છે. સુપ્રીમ કોર્ટ દ્વારા સ્વીકારાયેલ તાજેતરના નવા માપદંડ મુજબ, હવે માત્ર એ જ ભૂભાગને ‘અરવલ્લી’ ગણવામાં આવશે જે તેની આસપાસની જમીનથી ઓછામાં ઓછો 100 મીટર ઊંચો હોય. આ નાનકડો લાગતો ફેરફાર કરોડો લોકોના જીવન અને પર્યાવરણ માટે મોટું જોખમ ઊભું કરી શકે તેમ છે.આબુમાં આવેલું ‘ગુરુ શિખર’ (1722 મીટર) તેનું સૌથી ઊંચું શિખર છે.
ભારતમાં અરવલ્લી પર્વતમાળા ફક્ત પર્વતો જ નથી; તે ઉત્તર ભારતનો શ્વાસ ગણાય છે. પૃથ્વી પરની સૌથી જૂની પર્વતમાળા કહેવામાં આવે છે. તે આશરે બે અબજ વર્ષ જૂની અને ભારતમાં સૌથી જૂની છે.અરાવલી માત્ર પથ્થરોની શ્રેણી નથી. એ રાજસ્થાન માટે કુદરતી કવચ છે.આ દિવસોમાં, પર્યાવરણ કાર્યકરો ચેતવણી આપી રહ્યા છે કે આ “શ્વાસો” ગંભીર ખતરોનો સામનો કરી રહ્યા છે. આ પર્વતમાળાઓ ઉત્તર ભારત માટે એટલી મહત્વપૂર્ણ કેવી રીતે છે તે સમજીએ.અરવલ્લી પર્વતમાળા આશરે 1.5 અબજ થી 2.5 અબજ વર્ષ જૂની હોવાનું માનવામાં આવે છે. ગુજરાતમાંથી શરૂ કરીને, તે રાજસ્થાન, હરિયાણા અને દિલ્હીમાં આશરે 800 કિલોમીટર સુધી ફેલાયેલી છે.અરવલ્લીનો એકલા રાજસ્થાનમાં સૌથી મોટો ભાગ, આશરે 550 કિલોમીટર છે, જે રાજ્યના આશરે 15 જિલ્લાઓમાંથી પસાર થાય છે.
નવી વ્યાખ્યામાં જણાવાયું છે કે ફક્ત તે જ ભૂમિ સ્વરૂપો જે જમીનથી ઓછામાં ઓછા 100 મીટર ઉપર ઉગે છે તેમને અરવલ્લી પર્વતમાળામાં સમાવવામાં આવશે. નિષ્ણાતો ચિંતા વ્યક્ત કરતા કહે છે કે આનાથી લગભગ 90 ટકા ટેકરીઓ સંરક્ષણ ક્ષેત્રની બહાર રહેશે. આનાથી અનિયંત્રિત ખાણકામ, બાંધકામ, લાકડા કાપવા થી અને પર્યાવરણીય નુકસાન થશે.આનો સીધો અર્થ એ થાય છે કે, આવી ટેકરીઓ પર ખાણકામ, બાંધકામ, વૃક્ષો કાપવાની પ્રવૃત્તિઓ ખુલ્લેઆમ શરૂ થઈ શકે છે.
જોકે, છેલ્લા ચાર દાયકામાં, પથ્થર અને રેતીનું ખાણકામ વધ્યું છે. પરિસ્થિતિ હવે એવી છે કે અરવલ્લી પ્રદેશમાં ખાણકામ હવાની ગુણવત્તા પર ગંભીર અસર કરે છે, જેના કારણે આસપાસના રાજ્યોમાં AQI વધુ ખરાબ થાય છે. વધુમાં, ખાણકામ આસપાસના ભૂગર્ભજળને અસર કરી રહ્યું છે.
અરવલ્લીની પર્વતમાળા કેમ આટલી મહત્વની છે?તે પણ જાણવું જરૂરી છે.અરવલ્લી પર્વતમાળા વિશ્વની સૌથી જૂની પર્વતમાળાઓમાંની એક છે. તે ગુજરાતથી શરૂ થઈને રાજસ્થાન, હરિયાણા અને દિલ્હી સુધી ફેલાયેલી છે. આ પર્વતમાળા ઉત્તર ભારતને રણ બનતા અટકાવે છે, વરસાદ અને હવામાનનું સંતુલન જાળવે છે, ભૂગર્ભજળને ભરાવે છે, ધૂળ અને પ્રદૂષણથી રક્ષણ આપે છે અને હજારો પ્રજાતિઓના જીવજંતુઓ અને વૃક્ષોનું ઘર છે
જો અરવલ્લી અદૃશ્ય થઈ જાય, તો તેની અસર ફક્ત રાજસ્થાન, હરિયાણા કે દિલ્હી સુધી મર્યાદિત રહેશે નહીં; અબજો પ્રાણીઓ, છોડ અને માનવોના જીવન જોખમમાં મુકાશે.
૧. રણ પર નિયંત્રણ રહેશે નહીં:
અરવલ્લી પર્વતમાળા થાર રણને ઉત્તર અને પૂર્વ તરફ વિસ્તરતા અટકાવે છે. તેનો વિનાશ ઉત્તર ભારતને રણમાં પણ ફેરવી દેશે, કારણ કે આ પર્વતો તેની પ્રગતિને રોકતો છેલ્લો અવરોધ છે. જમીન ઉજ્જડ બનશે, ખેતી કરવી મુશ્કેલ બનશે અને દુષ્કાળ ધીમે ધીમે વધશે.
૨- કમોસમી વરસાદ અને દુષ્કાળ વધશે:
અરવલ્લી પર્વતમાળા પવનની દિશાને પ્રભાવિત કરે છે. આનાથી રાજસ્થાન, હરિયાણા અને પશ્ચિમ ઉત્તર પ્રદેશમાં વરસાદ શક્ય બને છે. આ દુષ્કાળ અને પૂર વચ્ચે સંતુલન જાળવી રાખે છે. જો આ ટેકરીઓ નાશ પામે છે અથવા નબળી પડે છે, તો કમોસમી વરસાદ અને દુષ્કાળ પડશે.
3)ભૂગર્ભજળ ખતમ થવા લાગશે::
અરવલ્લીના પથ્થરો કુદરતી સ્પંજ જેવી રીતે વરસાદી પાણી જમીનમાં ઉતારવામાં મદદ કરે છે. આ કારણે દિલ્હી-એનસીઆર, હરિયાણા અને રાજસ્થાનમાં પાણી મળે છે. જો ટેકરીઓ તૂટી ગઈ તો આવનારા વર્ષોમાં પાણી માટે હાહાકાર મચી શકે છે. અરવલ્લી ભૂગર્ભજળને રિચાર્જ કરે છે.
4)હવામાં ઝેર વધશે, શ્વાસ લેવો મુશ્કેલ બનશે:
અરવલ્લી પશ્ચિમ તરફથી આવતી ધૂળ અને પ્રદૂષણને રોકે છે. જો આ અવરોધ દૂર થયો, તો દિલ્હી અને આસપાસના વિસ્તારોમાં AQI વધુ ખરાબ થશે. બાળકો, વૃદ્ધો અને દમના દર્દીઓ માટે જીવવું મુશ્કેલ બનશે.
5)હજારો પ્રજાતિઓ લુપ્ત થવાના કાગાર પર આવી જશે:
અરવલ્લી જંગલો, પક્ષીઓ, પ્રાણીઓ અને જીવજંતુઓનું ઘર છે. જંગલો કપાશે તો ખાદ્ય શૃંખલા તૂટી જશે અને છોડ અને પ્રાણીઓ પણ જોખમમાં છે.છેલ્લે, અરવલ્લી ટેકરીઓ હજારો અને લાખો પ્રજાતિઓના છોડ અને પ્રાણીઓનું ઘર છે. અહીં સેંકડો પ્રજાતિના છોડ, પક્ષીઓ, સસ્તન પ્રાણીઓ અને જંતુઓ રહે છે. જો આ ટેકરીઓને નુકસાન થાય છે, તો તેમની સાથે સંકળાયેલી સમગ્ર ઇકોસિસ્ટમ ખોરવાઈ જશે. સૌથી મોટી સમસ્યા ખાદ્ય શૃંખલાની હશે. જેમ જેમ જંગલો કાપવામાં આવશે અને રહેઠાણોનો નાશ થશે, તેમ તેમ ઘણી પ્રજાતિઓ લુપ્ત થઈ જશે,
6)લાખો લોકોના જીવ શ્વાસ લેવામાં મુશ્કેલીમાં મુકાશે:
દિલ્હીની હવામાં ધૂળ અને પ્રદૂષણનો મોટો ભાગ પશ્ચિમમાંથી આવે છે. અરવલ્લીની ટેકરીઓ આ ધૂળના તોફાનોને અવરોધે છે, PM10 અને પ્રદૂષક કણોને મર્યાદિત કરે છે. જો અરવલ્લીની ટેકરીઓ નાશ પામે છે, તો AQI વધુ ખરાબ થશે. શ્વસન રોગો વધશે. બાળકો અને વૃદ્ધો માટે જીવન વધુ મુશ્કેલ બનશે.
7) હવામાન અને તાપમાનમાં બદલાવ:
અરવલ્લી વરસાદી પવનોને નિયંત્રિત કરે છે અને તીવ્ર ગરમી અને ધૂળના તોફાનોને રોકે છે. તેના વિનાશથી ઉત્તર ભારતમાં તીવ્ર ગરમી, ધૂળના તોફાનો અને અનિયમિત વરસાદ વધી શકે છે.
8) જીવવૈવિધ્ય અને પર્યાવરણીય નુકસાન:
તેના વિનાશથી વન્યજીવો જેમ કે ચિત્તા, વરુ અને અન્ય પ્રાણીઓના વસવાટમાં ઘટાડો થશે. એનું વૈજ્ઞાનિક તથ્ય એ છે કે અરવલ્લી પર્યાવરણીય સંતુલન જાળવે છે અને જૈવિક વિવિધતાને સુરક્ષિત કરે છે. તેના ખાણકામ અને જંગલ કાપણીથી માટીનું ધોવાણ વધે છે અને પર્યાવરણીય અસંતુલન થાય છે.
દિલ્હી, રાજસ્થાન અને ગુજરાતમાં ફેલાયેલી 700 કિલોમીટર લાંબી અરવલ્લી પર્વતમાળા હાલ તો કટોકટીનો સામનો કરી રહી છે.
પર્યાવરણવાદીઓ અને સમગ્ર વિપક્ષ સરકારને તેને બચાવવા માટે વિનંતી કરી રહ્યા છે. સુપ્રીમ કોર્ટે પણ આ ભલામણ સ્વીકારી છે. આનાથી રાજસ્થાનમાં ચોમાસાનો પ્રભાવ ઓછો થશે, અને રાજસ્થાનનો ચોમાસાનો હિસ્સો પડોશી દેશ પાકિસ્તાનમાં પડશે. નિષ્ણાતો પણ આ અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરી રહ્યા છે.
સુપ્રીમ કોર્ટે પોતાના આદેશમાં સ્પષ્ટ કર્યું છે કે નવા ખાણકામની પરવાનગી નથી. તેમ છતાં, ગેરકાયદેસર ખાણકામ સતત ચાલુ છે. સુપ્રીમ કોર્ટના પોતાના 2018 ના સેન્ટ્રલ એમ્પાવર્ડ કમિટી (CEC) ના અહેવાલ મુજબ, રાજસ્થાનમાં અરવલ્લી ટેકરીઓમાંથી આશરે 25% નાશ પામી ચૂકી છે. ફક્ત અલવરમાં, 128 માંથી 31 ટેકરીઓ કાપીને સમતળ કરવામાં આવી છે.
નવી વ્યાખ્યા હેઠળ, રાજસ્થાનમાં અરવલ્લી પર્વતમાળામાં આશરે ૧,૬૦,૦૦૦ શિખરોમાંથી માત્ર ૧,૦૪૮ શિખરો ૧૦૦-મીટર ઊંચાઈના ધોરણને પૂર્ણ કરે છે. આનો અર્થ એ થયો કે ૯૦% થી વધુ ટેકરીઓ હવે અરવલ્લી પર્વતમાળાના કાનૂની અવકાશની બહાર છે, જે સંભવતઃ ખાણકામ માફિયાઓ માટે માર્ગ ખોલે છે.
૭૦૦ કિલોમીટર લાંબી અરવલ્લી પર્વતમાળાનો આશરે ૮૦% ભાગ રાજસ્થાનના ૨૭ જિલ્લાઓમાં ફેલાયેલો છે, જ્યાં ખેતી અને ખેડૂતોની આજીવિકા સંપૂર્ણપણે આ ટેકરીઓ પર નિર્ભર છે. ચંબલ, બનાસ, સાહિબી, સોટા, કાંટલી, કાસાવતી, ગંભીર અને મોરેલ જેવી મુખ્ય મોસમી નદીઓ અરવલ્લી પ્રદેશમાં ઉદ્ભવે છે. વરસાદી પાણી ઝરણા અને કુદરતી ચેનલોમાંથી વહે છે, જે આ નદીઓને આખું વર્ષ જીવંત રાખે છે. આ પ્રણાલી પૂર્વી રાજસ્થાનમાં ખેતી, નાના ખેડૂતોની ખેતી અને પશુપાલનનો મુખ્ય આધાર છે.
નિષ્ણાતોના મંતવ્યો જોઈએ તો
રાજસ્થાન યુનિવર્સિટીના ભૂસ્તરશાસ્ત્ર વિભાગના પ્રોફેસર મહેશ મીણા કહે છે કે, “આ ટેકરીઓમાં જોવા મળતા જંગલી પ્રાણીઓ, ઔષધીય વનસ્પતિઓ અને દુર્લભ વનસ્પતિઓની અનોખી પ્રજાતિઓ આ પર્વતમાળાને ખાસ બનાવે છે. રાજસ્થાનમાં રણથંભોર, સરિસ્કા, મુકુન્દરા, જવાઈ અને ઝાલાના જેવા અભયારણ્યો પણ આ અરવલ્લી ટેકરીઓની ભેટ છે. આવી સ્થિતિમાં, જો આપણે નવી વ્યાખ્યા સ્વીકારી લઈએ, તો આ
આ અભયારણ્યોને બચાવવા મુશ્કેલ બનશે.”
રાજસ્થાન યુનિવર્સિટીના ભૂગોળ વિભાગના વડા ડૉ. ચંદ્ર વિજય ધાબરિયા કહે છે, “પૂર્વીય રાજસ્થાનમાં સારા ચોમાસા અને ફળદ્રુપ જમીનનું કારણ અરવલ્લીની ટેકરીઓ છે. બંગાળની ખાડી અને અરબી સમુદ્રમાંથી આવતો ચોમાસું અરવલ્લીને ટક્કર મારે છે અને સમગ્ર રાજ્યમાં વરસાદ લાવે છે. આ ટેકરીઓની કુદરતી રચના અને વક્ર આકારને કારણે, ચોમાસું તેમને ટક્કર મારે છે અને અહીં વરસાદ લાવે છે. જો આ ટેકરીઓ ત્યાં ન હોત, તો મોટાભાગનો ચોમાસુ વરસાદ પડોશી દેશ પાકિસ્તાનમાં પડત અને આપણે વરસાદ માટે તડપતા રહી જાત.”
છેલ્લા 30 વર્ષથી ગેરકાયદેસર ખાણકામ અને અન્ય ગેરકાયદેસર ખાણકામ સામે લડી રહેલા પર્યાવરણ કાર્યકર્તા કૈલાશ મીણા કહે છે કે અરવલ્લી પર્વતમાળાના 692 કિલોમીટર લાંબા ઢોળાવ રાજસ્થાન, દિલ્હી, ઉત્તર પ્રદેશ અને હરિયાણાને રણ બનતા અટકાવે છે. અરવલ્લી પર્વતમાળા દિલ્હીમાંથી પ્રદૂષિત હવા અને પ્રદૂષણને અવરોધે છે. વધુમાં, તે નીમકથાના, કોટપુતલી અને અલવરમાંથી ફૂંકાતી ધૂળ અને ઘાતક કાર્બન કણોને પણ અવરોધે છે. જો અરવલ્લીની ટેકરીઓ દૂર થઈ જાય, તો આપણી હાલત દિલ્હી અને ભીવાડી (પ્રદૂષિત) જેવી થઈ જશે.
જોકે અરવલ્લી પર્વતમાળાના રક્ષણ માટે હાલમાં કેટલાક મહત્વપૂર્ણ પગલાં લેવામાં આવી રહ્યા છે, પરંતુ તાજેતરના સુપ્રીમ કોર્ટના નિર્ણય (નવેમ્બર ૨૦૨૫)થી વિવાદ વધ્યો છે.એની વિગત જોઈએ તો
અરવલ્લી ગ્રીન વોલ પ્રોજેક્ટ જૂન ૨૦૨૫માં લોન્ચ કરાયો હતો. આ પ્રોજેક્ટ અરવલ્લીની આસપાસ ૫ કિમી બફર ઝોનમાં હરિયાળી વધારવા માટે છે, જે ગુજરાત, રાજસ્થાન, હરિયાણા અને દિલ્હીના ૨૯ જિલ્લાઓમાં ફેલાયેલો છે. આનો હેતુ રણ વિસ્તારને રોકવો, ભૂગર્ભજળ રિચાર્જ કરવું અને જૈવવિવિધતા વધારવી છે. ૨૦૩૦ સુધીમાં ૨૬ મિલિયન હેક્ટર ડિગ્રેડેડ જમીનને પુનઃસ્થાપિત કરવાનો લક્ષ્ય છે.
એ ઉપરાંત અરવલ્લીના કેટલાક વિસ્તારોને ઇકો-સેન્સિટિવ ઝોન તરીકે નોટિફાઇડ કરવામાં આવ્યા છે, જ્યાં ખાણકામ અને વિકાસ પર પ્રતિબંધ છે.અહીં અરવલ્લી બાયોડાઇવર્સિટી પાર્ક (ગુરુગ્રામ) બનાવાયો છે.આ પાર્ક જૂની ખાણ વિસ્તારને પુનઃસ્થાપિત કરીને બનાવવામાં આવ્યો છે. તેમાં ૩૦૦થી વધુ નેટિવ પ્લાન્ટ સ્પીશીઝ, પક્ષીઓ અને પ્રાણીઓ છે. આને ભારતનું પ્રથમ OECM (Other Effective Area-based Conservation Measures) સાઇટ તરીકે માન્યતા મળી છે.
એ ઉપરાંત આક્રમક પ્રજાતિઓ (જેમ કે પ્રોસોપિસ જુલિફ્લોરા) દૂર કરીને નેટિવ વૃક્ષો વાવવા, વોટર કન્ઝર્વેશન (ચેક ડેમ, રિચાર્જ પિટ્સ), અને કમ્યુનિટી પાર્ટિસિપેશન (એકો-ક્લબ્સ, એકો-ટાસ્ક ફોર્સ)પણ હાથ ધરવામાં આવ્યા છે
અરવલ્લીનું રક્ષણ માટે સરકારી પ્રયાસો ચાલુ છે, પરંતુ વિવાદને કારણે વધુ મજબૂત કાયદા અને કમ્યુનિટી સહભાગિતાની જરૂર છે
પર્યાવરણવાદીઓ માને છે કે આ લડાઈ ફક્ત કોર્ટ કે સરકાર પૂરતી મર્યાદિત નથી, પરંતુ સમગ્ર સમાજની સહિયારી જવાબદારી છે. અરવલ્લીને થતું નુકસાન કાયમી હોઈ શકે છે, કારણ કે એકવાર પર્વતોનું ધોવાણ થઈ જાય છે અને જળમાર્ગો ખોરવાઈ જાય છે, તો તેમને પુનઃસ્થાપિત કરવામાં સદીઓ લાગે છે. તેથી, ભવિષ્યને સુરક્ષિત રાખવા માટે જાહેર જાગૃતિ ફેલાવવી અને પ્રશ્નો ઉઠાવવા જરૂરી બની ગયા છે.
આ પર્વતો આપણી કુદરતી સંપદા છે સદીઓથી પર્યાવરણનું રક્ષણ કરનારાઓ પર્વતો ગળું ફાડીને પોકારી રહ્યાં છે અમને બચાવો નહીં તો કાલે તમે નહીં બચો. પર્વતો,જંગલો ખતમ થઈ જશે તો કાલે શ્વાસ લેવા ઓક્સિજન નહીં મળે, પીવાને પાણી નહીં અને ભૂખે મરવાનો વારો આવશે. આપણી નંદન વન સમી આપૃથ્વી પ્રકૃતિ અને પર્યાવરણ ને લીધે ટકી રહી છે જો પ્રકૃતિ જ નહીં રહે તો લાખો વન્ય સંપદા,વન્ય જીવોનું જીવન જોખમમાં આવી જશે. મનુષ્યનું જીવન પણ દુષ્કર બની જશે.માટે આપણે સૌએ જાગવાનો સમય પાકી ગયો છે. આ અરવલ્લી ને બચાવવા નો સમય આવી ગયો છે.
Reporter : દીપક જગતાપ
