જૂનાગઢની પવિત્ર ધરતી અને ગિરનારની તળેટીમાં આવેલો મૌર્ય સમ્રાટ અશોકનો શિલાલેખ એ ભારતની પ્રાચીન ભવ્યતા અને શાસન વ્યવસ્થાનો જીવંત પુરાવો છે. હજારો વર્ષો વીતી ગયા છતાં, આ શિલાલેખ આજે પણ ઇતિહાસકારો અને પ્રવાસીઓ માટે જિજ્ઞાસાનો વિષય છે.
શિલાલેખમાં શું લખ્યું છે? (ધર્મ અને આચારસંહિતા)
સમ્રાટ અશોકે આ શિલાલેખમાં કોઈ યુદ્ધના વિજયની ગાથા નથી લખી, પરંતુ ‘ધર્મ વિજય’ અને માનવતાના સંદેશા કંડાર્યા છે. મુખ્યત્વે બ્રાહ્મી લિપિ અને પાલી (પ્રાકૃત) ભાષામાં લખાયેલા આ લેખમાં ૧૪ મુખ્ય આજ્ઞાઓ (Edicts) જોવા મળે છે:
- જીવદયા: પશુબલિ પર પ્રતિબંધ અને પ્રાણીઓ પ્રત્યે અત્યંત કરુણા રાખવાનો આદેશ.
- લોકકલ્યાણ: રસ્તાઓની આસપાસ વૃક્ષો વાવવા, માનવીઓ અને પશુઓ માટે ઔષધાલયો (દવાખાના) ખોલવાની વાત.
- સામાજિક શિસ્ત: માતા-પિતાની સેવા, ગુરુજનો પ્રત્યે આદર અને નોકરો પ્રત્યે માનવીય વ્યવહાર.
- ધાર્મિક સહિષ્ણુતા: દરેક ધર્મનું સન્માન કરવું અને વાણી પર સંયમ રાખવો જેથી બીજાના ધર્મની નિંદા ન થાય.
- ધર્મ મહામાત્ર: પ્રજામાં નૈતિકતા અને ધર્મનો પ્રસાર કરવા માટે ખાસ અધિકારીઓની નિમણૂકનો ઉલ્લેખ.
જૂનાગઢમાં જ શિલાલેખ બનાવવાનું કારણ શું હતું?
ઇતિહાસકારો માને છે કે જૂનાગઢ (તત્કાલીન ગિરિનગર) એ મૌર્ય સામ્રાજ્યના પશ્ચિમ પ્રાંતનું એક મહત્વનું વહીવટી કેન્દ્ર હતું. તેના મુખ્ય કારણો નીચે મુજબ હતા:
- વ્યૂહાત્મક લોકેશન: જૂનાગઢ તે સમયે મૌર્ય શાસનનું પ્રાંતિય પાટનગર હતું. સમ્રાટ અશોકના વડવા ચંદ્રગુપ્ત મૌર્યના સમયથી જ આ વિસ્તારનું મહત્વ હતું.
- સુદર્શન તળાવ: શિલાલેખની નજીક જ સુદર્શન તળાવ હતું, જે સિંચાઈ માટેનું મુખ્ય સ્ત્રોત હતું. જ્યાં લોકોની અવરજવર વધુ રહેતી, ત્યાં સંદેશો કંડારવો વધુ અસરકારક સાબિત થતો.
- યાત્રાધામ: ગિરનાર પહેલેથી જ પવિત્ર પર્વત માનવામાં આવતો હતો. ધર્મ અને આધ્યાત્મિક સંદેશા ફેલાવવા માટે શ્રદ્ધાળુઓની ભીડ રહેતી આ જગ્યા સૌથી ઉત્તમ હતી.
- પ્રજા સાથે સંપર્ક: મૌર્ય શાસકો માનતા હતા કે રાજાનો આદેશ પથ્થર પર કંડારાયેલો હોય તો તે પેઢી દર પેઢી પ્રજાને માર્ગદર્શન આપતો રહે.
ત્રણ શાસકોનો સંગમ
ગિરનારના આ એક જ પથ્થર પર માત્ર અશોક જ નહીં, પણ રુદ્રદામા અને સ્કંદગુપ્તના લેખો પણ જોવા મળે છે. આ બાબત સાબિત કરે છે કે સદીઓ સુધી જૂનાગઢ ગુજરાત અને ભારતની રાજનીતિનું કેન્દ્ર રહ્યું હતું.
નિષ્કર્ષ: ગિરનારનો શિલાલેખ એ વાતનું પ્રમાણ છે કે સાચું શાસન એ જ છે જે પ્રજાના નૈતિક ઉત્થાન અને સર્વધર્મ સમભાવમાં માનતું હોય. આજે પણ જ્યારે આપણે આ શિલાલેખને જોઈએ છીએ, ત્યારે અશોકનો ‘ધમ્મ’ આપણને શાંતિનો માર્ગ ચીંધે છે.
– પવન માકન ગ્રુપ એડિટર, ધાની મીડિયા
