વર્ષ ૨૦૦૭માં જ્યારે ‘તારે ઝમીં પર’ સિનેમાઘરોમાં રિલીઝ થઈ, ત્યારે એ માત્ર એક ફિલ્મ નહોતી, પણ શિક્ષણ જગત અને વાલીઓ માટે એક ‘સાયલન્ટ એલાર્મ’ હતી. આજે ૧૯ વર્ષ વીતી ગયા છે, ઈશાન અવસ્થી જેવા કેટલાય બાળકો મોટા થઈ ગયા હશે, પણ શું આપણી માનસિકતા બદલાઈ છે? આજે જ્યારે આપણે ૨૦૨૬માં ઊભા છીએ, ત્યારે આ ફિલ્મનો સંદેશ વધુ પ્રસ્તુત અને ગંભીર જણાય છે.
સંવેદનાનું સંગીત અને ઈશાનની મૌન ચીસ
ત્યારે ઈશાનનું મૌન શબ્દો કરતા વધુ બોલતું હતું. તેની લડાઈ કોઈ દુશ્મન સામે નહીં, પણ ‘ડિસ્લેક્સિયા’ જેવી અદ્રશ્ય મુશ્કેલી અને સમાજના ‘નોર્મલ’ હોવાના માપદંડો સામે હતી. રામશંકર નિકુંભ જેવા શિક્ષકે શીખવ્યું કે, જો બાળક આપણી રીતે નથી શીખી શકતું, તો આપણે બાળકની રીતે શીખવવું પડશે.
આજના સમયનું ઓનલાઈન શિક્ષણ અને માનસિક દબાણ
છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં શિક્ષણનું સ્વરૂપ બદલાયું છે. ‘ડિજિટલ લર્નિંગ’ અને ‘ઓનલાઈન ક્લાસીસ’ ના નામે આપણે બાળકોના હાથમાં ગેજેટ્સ તો આપી દીધા, પણ શું આપણે તેમની એકલતા સમજી શક્યા?
સ્ક્રીન ટાઈમ વર્સિસ સ્મિત: આજે બાળક પુસ્તકોના ભાર નીચે તો દબાયેલું છે જ, પણ હવે તેની પાસે સોશિયલ મીડિયાની બનાવટી દુનિયાનું દબાણ પણ છે.
અદ્રશ્ય સ્પર્ધા: પહેલા સ્પર્ધા માત્ર ક્લાસના ૫૦ બાળકો વચ્ચે હતી, હવે તે ઓનલાઈન પ્લેટફોર્મ્સને કારણે હજારો બાળકો વચ્ચે થઈ ગઈ છે. આ ‘રેટ રેસ’ (ઉંદર દોડ) માં બાળકનું ‘બાળપણ’ ક્યાંક ખોવાઈ ગયું છે.
નવી શિક્ષણ નીતિ (NEP) અને કાઉન્સેલિંગની જરૂરિયાત
વર્તમાન શિક્ષણ નીતિ (NEP) માં કૌશલ્ય આધારિત શિક્ષણની વાત કરવામાં આવી છે, જે આવકારદાયક છે. પરંતુ, દરેક શાળામાં એક વ્યાવસાયિક ‘કાઉન્સેલર’ હોવો અનિવાર્ય છે. બાળકને ગણિતના દાખલા ન આવડે તો આપણે ટ્યુશન રાખીએ છીએ, પણ જો બાળક ઉદાસ રહેતું હોય તો આપણે તેને ‘આળસ’ ગણીએ છીએ. ડિસ્લેક્સિયા, એડીએચડી (ADHD) કે ડિપ્રેશન એ બહાના નથી, પણ તબીબી અને માનસિક સ્થિતિઓ છે જેને પ્રેમ અને ધીરજની જરૂર છે.
વાલીઓ અને શિક્ષકો માટે સંદેશ
આજના સ્પર્ધાત્મક યુગમાં મારે દરેક વાલીને એટલું જ કહેવું છે:
”તમારા બાળકને બીજાના બાળક સાથે સરખાવશો નહીં,
કારણ કે સૂરજ અને ચંદ્ર બંને પોતપોતાના સમયે જ ચમકે છે.”
તમારા બાળકને ડોક્ટર કે એન્જિનિયર બનાવતા પહેલા એક ‘ખુશ માણસ’ બનાવો. જો તે ચિત્રકલામાં મશગૂલ હોય, તો તેને કાગળ અને રંગો આપો, તેને ગણિતના સમીકરણોમાં કેદ ન કરો.
બાળકોના માનસિક સ્વાસ્થ્ય માટેના ઉપાયો
૧. સાંભળવાની કળા: બાળક સાથે દિવસમાં અડધો કલાક એવી વાતો કરો જેમાં કોઈ શિખામણ ન હોય, માત્ર તેની વાતો સાંભળવાની હોય.
૨. પ્રકૃતિ સાથે જોડાણ: તેને ગેજેટ્સથી દૂર કરી ગાર્ડન કે મેદાનમાં રમવા મોકલો. માટી સાથેનો સંપર્ક માનસિક તણાવ ઘટાડે છે.
૩. ચોક્કસ પ્રવૃત્તિઓ: ચિત્રકામ, સંગીત, ડાયરી લેખન કે માટીકામ જેવી પ્રવૃત્તિઓ તેને પોતાની લાગણીઓ વ્યક્ત કરવામાં મદદ કરશે.
૪. ભૂલ કરવાની છૂટ: બાળકને સમજાવો કે પરીક્ષામાં ઓછા માર્ક આવવા એ જીવનની હાર નથી.
નિષ્કર્ષ:
કેટલીક ફિલ્મો મનોરંજન આપે છે, કેટલીક જ્ઞાન આપે છે, પણ ‘તારે ઝમીં પર’ એ રૂઝ (Healing) આપે છે. આ ૧૯ વર્ષોમાં આપણે ટેકનોલોજીમાં પ્રગતિ કરી છે, હવે સમય છે કે આપણે સંવેદનામાં પણ પ્રગતિ કરીએ. દરેક બાળક એ ધરતી પર ખરેલું એક નક્ષત્ર છે, તેને પોતાની રીતે ચમકવા દો.
તારાઓ તો આભમાં પણ હોય છે,
પણ જે જમીન પર છે, એને આપણી જરૂર છે.
એની પાંખો ન કાપો સાહેબ,
એને ઉડવા માટે આખું આકાશ આપવું છે.
લેખક : અશ્વિન ગોહિલ ની કલમે (લેખક, કવિ, સાહિત્યકાર)
