દેશમાં રાજકારણના અપરાધીકરણ અંગે સુપ્રીમ કોર્ટમાં એક મહત્વનો અહેવાલ રજૂ કરવામાં આવ્યો છે. સુપ્રીમ કોર્ટમાં રજૂ કરાયેલા રાજકારણના અપરાધીકરણ અંગેના અહેવાલમાં જણાવાયું છે કે લોકસભાના 543 સભ્યમાંથી 251 સભ્ય અને રાજ્યસભાના 233 સભ્યમાંથી 75 સાંસદ સામે ફોજદારી કેસ છે.
સાંસદો અને ધારાસભ્યો સામે ફોજદારી કેસોનો ઝડપી નિકાલ લાવવાની માંગ કરતી પીઆઈએલમાં એમિકસ ક્યુરી તરીકે નિયુક્ત થયેલા વરિષ્ઠ વકીલ વિજય હંસારિયા દ્વારા સર્વોચ્ચ અદાલતમાં દાખલ કરાયેલ સોગંદનામામાં કહેવામાં આવ્યું છે કે સંસદસભ્યો અને ધારાસભ્યો સામે ૪,૦૦૦થી વધુ ફોજદારી કેસ છે.
પશ્ચિમ બંગાળના સુવેન્દુ અધિકારી સામે 29 કેસ
સોગંદનામામાં જણાવાયું છે કે ૨૮ રાજ્યમાંથી ૧૪ રાજ્યના મુખ્ય પ્રધાને ફોજદારી કેસ જાહેર કર્યા છે, જેમાં ગંભીર કેસનો પણ સમાવેશ થાય છે. માહિતી અનુસાર, તેલંગણાના મુખ્ય પ્રધાન અનુમુલા રેવંત રેડ્ડી સામે ૮૯ કેસ છે, ત્યાર બાદ પશ્ચિમ બંગાળના મુખ્ય પ્રધાન સુવેન્દુ અધિકારી, સામે ૨૯ કેસ છે અને કર્ણાટકના મુખ્ય પ્રધાન ડી કે શિવકુમાર સામે ૧૯ કેસ છે.
પેન્ડિંગ ફોજદારી કેસોની સંખ્યા લગભગ સમાન
હંસારિયાએ રજૂઆત કરી હતી કે ઝડપી ટ્રાયલ સુનિશ્ચિત કરવા માટે ટોચની અદાલત અને ઉચ્ચ અદાલતો દ્વારા કેસોનું નિરીક્ષણ કરવા છતાં ૨૦૧૮થી સાંસદો અને ધારાસભ્યો સામે પેન્ડિંગ ફોજદારી કેસોની સંખ્યા લગભગ સમાન સ્તરે રહી છે.
૫૪૩ સભ્યમાંથી ૨૫૧ સભ્ય સામે ફોજદારી કેસ
વિવિધ ઉચ્ચ અદાલતોમાંથી ડેટા એકત્રિત કરતા, એમિકસે સર્વોચ્ચ અદાલતને માહિતી આપી હતી કે ૨૦૨૫ માં ૧૨૪૩ ફોજદારી કેસનો નિર્ણય લેવામાં આવ્યો હતો, જ્યારે તે વર્ષે ૧૦૫૦ નવા કેસ નોંધાયા હતા. તેમણે કોર્ટને જણાવ્યું હતું કે ભૂતપૂર્વ અને વર્તમાન સાંસદ/ધારાસભ્યો સામે પેન્ડિંગ કેસોની કુલ સંખ્યા ૪૧૯૨ છે. લોકસભામાં ૫૪૩ સભ્યમાંથી ૨૫૧ સભ્ય સામે ફોજદારી કેસ છે, જેમાંથી ૧૭૦ કેસ ગંભીર ફોજદારી કેસ છે (પાંચ વર્ષ કે તેથી વધુ કેદની સજાપાત્ર છે).
રાજ્યસભામાં ૩૩ ટકા) સભ્ય સામે ફોજદારી કેસ
રાજ્યસભામાં ૨૩૩ સભ્યમાંથી ૭૫ (૩૩ ટકા) સભ્ય સામે ફોજદારી કેસ છે, જેમાંથી ૪૦ (૧૮ ટકા) કેસ ગંભીર ફોજદારી કેસ છે (પાંચ વર્ષ કે તેથી વધુ કેદની સજાપાત્ર છે), તેવું એસોસિએશન ફોર ડેમોક્રેટિક રિફોર્મ્સ દ્વારા પ્રકાશિત અહેવાલનો ઉલ્લેખ કરતી વખતે સોગંદનામામાં જણાવાયું છે.
વકીલે ઉત્તર પ્રદેશ સિવાય વિવિધ ઉચ્ચ અદાલતો દ્વારા દાખલ કરાયેલા અહેવાલોનું વિશ્લેષણ પણ દાખલ કર્યું હતું કારણ કે અલ્હાબાદ હાઇકોર્ટ તરફથી કોઈ અહેવાલ મળ્યો નથી. એડવોકેટ સેન્હા કાલિતા દ્વારા દાખલ કરાયેલા સોગંદનામા મુજબ કેરળના ૨૦ સાંસદમાંથી ૧૯ (૯૫ ટકા) પર ફોજદારી આરોપો હતા, અને તેમાંથી ૧૧ પર ગંભીર કેસ હતા.
આંધ્ર પ્રદેશના લગભગ 50 ટકા સાંસદ પર ફોજદારી કેસ
તેલંગણાના ૧૭ સાંસદમાંથી ૧૪ પર ફોજદારી આરોપો છે (૮૨ ટકા), ઓડિશાના ૭૬ ટકા (૧૬ ટકા) પર ફોજદારી આરોપો છે (૮૨ ટકા). ૨૧), ઝારખંડ ૭૧ ટકા (૧૪ માંથી ૧૦), તમિલનાડુ ૬૭ ટકા (૩૯ માંથી ૨૬), અન્ય મુખ્ય રાજ્યો – ઉત્તર પ્રદેશ, મહારાષ્ટ્ર, પશ્ચિમ બંગાળ, બિહાર, કર્ણાટક, આંધ્ર પ્રદેશના લગભગ ૫૦ ટકા સાંસદ પર ફોજદારી કેસ છે.
ગુજરાતમાં 25માંથી 5 સાંસદ સામે ફોજદારી કેસ
હરિયાણા (10 સાંસદ) અને છત્તીસગઢ (11 સાંસદ)માં ફક્ત એક-એક સાંસદ ફોજદારી કેસનો સામનો કરી રહ્યા છે; પંજાબમાં 13માંથી બે, આસામમાં 14માંથી 3, દિલ્હીમાં સાતમાંથી ત્રણ, રાજસ્થાનમાં 25માંથી 4, ગુજરાતમાં 25માંથી 5 અને મધ્ય પ્રદેશમાં ૨૯માંથી નવ સાંસદ પર ફોજદારી કેસ છે.
સાંસદ/ધારાસભ્યો સામેના ફોજદારી કેસોના ઝડપી નિકાલ માટે ટોચની અદાલત દ્વારા દેખરેખ રાખવાની જરૂર છે તે ભારપૂર્વક જણાવતા, મિત્રએ નિર્દેશો માંગ્યા છે કે સ્પેશિયલ કોર્ટ એમપી/ધારાસભ્યો તરીકે નિયુક્ત અદાલતો ફક્ત સાંસદ/ધારાસભ્યો સામે ટ્રાયલ ચલાવે; અને જ્યારે આ કેસોની ટ્રાયલ પૂર્ણ થશે, ત્યારે જ અન્ય કેસ હાથ ધરવામાં આવશે.
કેસના નિકાલ માટે ખાસ બેન્ચની સ્થાપના કરવાનો નિર્દેશ
વરિષ્ઠ વકીલે એવી પણ વિનંતી કરી કે હાઇ કોર્ટ્સ કેસોનું માઇક્રો-મોનિટરિંગ કરે અને દરેક કેસમાં અસરકારક આદેશો પસાર કરે, જ્યાં આવા કેસ ત્રણ વર્ષથી વધુ સમયથી પેન્ડિંગ હોય. હંસરિયા કાયદા નિર્માતાઓ સામેના કેસના ઝડપી નિકાલ માટે અશ્વિની ઉપાધ્યાય દ્વારા દાખલ કરાયેલી પીઆઈએલમાં કોર્ટને મદદ કરી રહ્યા છે.
નવ નવેમ્બર, ૨૦૨૩ના સાંસદો સામેના ૫,૦૦૦થી વધુ ફોજદારી કેસોમાં ટ્રાયલ ફાસ્ટ-ટ્રેક કરવાના હેતુથી એક મહત્વપૂર્ણ ચુકાદામાં સુપ્રીમ કોર્ટે ઉચ્ચ અદાલતોને તેમના ઝડપી નિકાલ માટે કેસોની દેખરેખ માટે એક ખાસ બેન્ચની સ્થાપના કરવાનો નિર્દેશ આપ્યો હતો.
ફોજદારી કેસોને પ્રાથમિકતા આપવામાં આવે
તેણે ખાસ અદાલતોને “દુર્લભ અને અનિવાર્ય કારણોસર” સિવાય આવા કેસોમાં કાર્યવાહી મુલતવી ન રાખવા જણાવ્યું હતું. ઉચ્ચ અદાલતો, જિલ્લા ન્યાયાધીશો અને કાયદા ઘડનારાઓ સંબંધિત કેસોની સુનાવણી માટે નિયુક્ત વિશેષ અદાલતોને અનેક નિર્દેશો જારી કરીને, સર્વોચ્ચ અદાલતે નિર્દેશ આપ્યો હતો કે સંસદ, વિધાનસભાઓ અને વિધાનસભા પરિષદોના સભ્યો સામેના ફોજદારી કેસોને પ્રાથમિકતા આપવામાં આવે.
