માનવ જીવન એ અનુભવોનું એક વિશાળ ભાથું છે. આ યાત્રામાં આપણે અનેક લોકોને મળીએ છીએ, અનેક ઘટનાઓનો સાક્ષી બનીએ છીએ અને ઘણી બધી યાદોને હૃદયમાં સ્થાન આપીએ છીએ. પરંતુ, આ બધી યાદો સુખદ હોતી નથી. કેટલીક યાદો એવી હોય છે જે આપણને અંદરથી કોરી ખાય છે, જે આપણી ઊંઘ હરામ કરી દે છે અને આપણી આંતરિક શાંતિને છીનવી લે છે. આ અશાંતિનું મુખ્ય કારણ છે – ‘ભૂલ’. કાં તો એ ભૂલ આપણી પોતાની હોય છે, અથવા તો કોઈ બીજાએ આપણી સાથે કરેલી ભૂલ હોય છે.
મનની શાંતિ મેળવવી હોય તો એક મંત્ર જીવનમાં ઉતારવો જ પડે: “ભૂલને ભૂલતા શીખવું જ પડે.”
૧. ભૂલનો ભાર: મન પરની ભારે શીલા
આપણે ઘણીવાર જોયું હશે કે જ્યારે આપણે કોઈ વજનદાર વસ્તુ માથા પર ઊંચકીએ છીએ, ત્યારે થોડી વાર પછી આપણી ડોક અને ખભા દુખવા લાગે છે. આપણે તરત જ એ ભાર નીચે ઉતારવા ઈચ્છીએ છીએ. પરંતુ વિચાર કરો, વર્ષો જૂની ભૂલોનો ભાર આપણે આપણા મન પર લઈને ફરીએ છીએ, તેનું શું?
ભૂતકાળમાં કરેલી કોઈ ભૂલનો પસ્તાવો કે કોઈએ આપણી સાથે કરેલા અન્યાયનો ક્રોધ – આ બંને વસ્તુઓ મન માટે ઝેર સમાન છે. જ્યાં સુધી આ ભાર નીચે નહીં ઉતારો, ત્યાં સુધી મન હળવું ફૂલ જેવું નહીં બને. મનની શાંતિ એ કોઈ બહારથી મળતી વસ્તુ નથી, એ તો અંદર રહેલી અશાંતિને દૂર કરવાથી મળતું પરિણામ છે.
૨. પોતાની ભૂલને ભૂલવી: સ્વ-ક્ષમાનો માર્ગ
ઘણીવાર આપણે બીજાને તો માફ કરી દઈએ છીએ, પણ પોતાની જાતને માફ કરી શકતા નથી. “મેં આવું કેમ કર્યું?”, “મારી એક ભૂલને કારણે બધું બગડી ગયું”, “હું કેટલો મૂર્ખ હતો!” – આવા વિચારો આપણને આત્મગ્લાનિ (Guilt) માં ધકેલી દે છે.
સમજવાની વાત એ છે કે:
માણસ માત્ર ભૂલને પાત્ર છે. જો ભૂલ ન થાય તો એ ભગવાન બની જાય.
ભૂલ એ શીખવાની પ્રક્રિયાનો એક ભાગ છે. જેણે ક્યારેય ભૂલ નથી કરી, તેણે ક્યારેય નવું કરવાનો પ્રયાસ જ નથી કર્યો.
ભૂતકાળને બદલી શકાતો નથી, પણ વર્તમાનને સુધારી શકાય છે.
પોતાની ભૂલને ભૂલવી એટલે એ ભૂલમાંથી મળેલો બોધપાઠ યાદ રાખવો, પણ એની પીડાને છોડી દેવી. જ્યારે તમે તમારી જાતને માફ કરો છો, ત્યારે તમે તમારી જાતને ફરીથી જીવવાની એક તક આપો છો.
૩. બીજાની ભૂલને ભૂલવી: ક્ષમા એ વીરતાનું આભૂષણ
કદાચ પોતાની ભૂલને માફ કરવી સહેલી છે, પણ બીજાની ભૂલને ભૂલવી ખૂબ અઘરી છે. કોઈએ આપણું અપમાન કર્યું હોય, આપણો વિશ્વાસ તોડ્યો હોય કે આપણને છેતર્યા હોય, ત્યારે આપણું મન બદલાની ભાવનાથી ભરાઈ જાય છે. આપણને લાગે છે કે જો આપણે એને માફ કરી દઈશું, તો એની જીત થશે.
પરંતુ હકીકત એ છે કે, જ્યારે તમે કોઈની ભૂલને પકડી રાખો છો, ત્યારે તમે એ વ્યક્તિને તમારા મન પર રાજ કરવા દો છો. તમારું રિમોટ કંટ્રોલ એના હાથમાં જતું રહે છે. ક્ષમા એ સામા પાત્ર પર ઉપકાર નથી, પણ તમારી પોતાની શાંતિ માટે લીધેલો નિર્ણય છે.
જેમ ઘા પર પાટો બાંધવાથી લોહી વહેતું અટકે છે, તેમ ક્ષમા આપવાથી હૃદયમાંથી વહેતી પીડા અટકે છે. ભૂલી જવું એ કમજોરી નથી, પણ માનસિક મજબૂતી છે.
૪. વિસ્મૃતિ અને શાંતિ વચ્ચેનો સંબંધ
આપણી સ્મૃતિ શક્તિ આપણને જીવવામાં મદદ કરે છે, પણ આપણી ‘વિસ્મૃતિ શક્તિ’ આપણને સુખેથી જીવવામાં મદદ કરે છે. જો કુદરતે આપણને ભૂલવાની શક્તિ ન આપી હોત, તો માણસ દુઃખના ભાર નીચે ક્યારનોય દબાઈ ગયો હોત.
મનની શાંતિ માટે ‘Filter’ લગાવવું જરૂરી છે. જે સારું છે તેને અંદર આવવા દો, જે ખરાબ છે તેને બહાર કાઢો. ભૂતકાળની ભૂલો એ એક એવો કચરો છે જે જો લાંબો સમય મનમાં રહેશે તો દુર્ગંધ મારશે. એ કચરાને દરરોજ સાફ કરતા રહેવું જોઈએ.
૫. કેવી રીતે ભૂલતા શીખવું?
આ પ્રક્રિયા રાતોરાત સફળ થતી નથી, તે માટે અભ્યાસ જોઈએ:
સ્વીકાર (Acceptance): જે થઈ ગયું તે થઈ ગયું. સ્વીકારો કે ભૂલ થઈ છે.
નિષ્કર્ષ (Learning): એ ભૂલમાંથી શું શીખ્યા? બસ એટલું જ યાદ રાખો.
વર્તમાનમાં જીવો (Present Moment): આજની ક્ષણ સુંદર છે. જૂની વાતો યાદ કરીને આજની સુંદરતાને ન બગાડો.
પ્રાર્થના અને ધ્યાન: નિયમિત ધ્યાન કરવાથી મન સ્થિર થાય છે અને નકારાત્મક વિચારો દૂર થાય છે.
૬. નિષ્કર્ષ
જીવન ટૂંકું છે અને સફર લાંબી છે. આ સફરમાં આપણી પાસે મર્યાદિત શક્તિ છે. એ શક્તિને જો આપણે ભૂલો યાદ રાખવામાં વાપરી નાખીશું, તો પ્રગતિ ક્યારે કરીશું?
શાંતિ એ કોઈ મુકામ નથી, પણ જીવવાની એક રીત છે. અને એ રીતનો પહેલો નિયમ છે – “Let go”. જે ગયું તેને જવા દો. જે ભૂલ થઈ ગઈ તેને વિસારે પાડો. જ્યારે તમે ભૂલોને ભૂલીને આગળ વધો છો, ત્યારે તમારા ચહેરા પર એક નવી મુસ્કાન અને મનમાં એક અનોખો સંતોષ છવાય છે.
યાદ રાખો, માફી માગનાર મોટો છે, પણ માફ કરનાર એનાથી પણ મોટો છે. અને જે ભૂલને જ ભૂલી જાય છે, એ તો પરમ સુખનો અધિકારી છે.
આવો, આપણે આજથી જ સંકલ્પ કરીએ કે આપણે આપણા મનને ભૂલોનું ગોદામ નહીં, પણ શાંતિનું મંદિર બનાવીશું.
લેખક અશ્વિન ગોહિલ
