યુદ્ધનો ઇતિહાસ આપણને શીખવે છે કે કોઈપણ યુદ્ધ શરૂ કરવું જેટલું સરળ છે, તેને ખતમ કરવું એટલું જ કપરું હોય છે. ૨૪ ફેબ્રુઆરી, ૨૦૨૨ ના રોજ જ્યારે રશિયાએ યુક્રેન પર આક્રમણ કર્યું, ત્યારે વિશ્વના સંરક્ષણ નિષ્ણાતો અને રાજકીય વિશ્લેષકો એવી આગાહી કરતા હતા કે રશિયાની વિશાળ સૈન્ય શક્તિ સામે યુક્રેન માંડ એક અઠવાડિયું ટકી શકશે. પરંતુ આજે ચાર વર્ષ વીતી ગયા હોવા છતાં આ યુદ્ધનો કોઈ અંત દેખાતો નથી. આ યુદ્ધ હવે માત્ર બે દેશો વચ્ચેની લડાઈ નથી રહી, પરંતુ તે લોકશાહી અને સરમુખત્યારશાહી, પશ્ચિમ અને પૂર્વ વચ્ચેના વૈશ્વિક સંઘર્ષનું કેન્દ્ર બની ગયું છે.
૧. અપેક્ષા વિરુદ્ધની વાસ્તવિકતા: શા માટે રશિયા જીતી ન શક્યું?
યુદ્ધ શરૂ થયું ત્યારે રશિયન રાષ્ટ્રપતિ વ્લાદિમીર પુતિનને એવી ખાતરી હતી કે કિવ (Kyiv) થોડા જ દિવસોમાં શરણે આવી જશે. રશિયાની સેનાએ કિવ તરફ કૂચ પણ કરી હતી, પરંતુ યુક્રેનના સૈનિકો અને નાગરિકોએ જે પ્રતિકાર બતાવ્યો તેનાથી સમગ્ર વિશ્વ સ્તબ્ધ થઈ ગયું. રશિયાની ગણતરીઓ ઊંધી પડી કારણ કે:
યુક્રેનિયન પ્રજાની મક્કમ મનોબળ અને રાષ્ટ્રપ્રેમ.
પશ્ચિમી દેશો (અમેરિકા, યુરોપિયન યુનિયન) દ્વારા અત્યાધુનિક હથિયારોની સહાય.
રશિયન સૈન્યની સપ્લાય ચેઈનમાં જોવા મળેલી ક્ષતિઓ.
૨. વોલોડીમિર ઝેલેન્સ્કી: એક કોમેડિયનથી કમાન્ડર સુધીની સફર
આ યુદ્ધના સૌથી મોટા નાયક તરીકે જો કોઈ ઉભરી આવ્યું હોય, તો તે છે યુક્રેનના રાષ્ટ્રપતિ વોલોડીમિર ઝેલેન્સ્કી. યુદ્ધ પહેલા વિશ્વ તેમને એક પૂર્વ ‘કોમેડિયન’ તરીકે જોતું હતું અને એવું માનવામાં આવતું હતું કે યુદ્ધ શરૂ થતા જ તેઓ દેશ છોડીને ભાગી જશે. અમેરિકાએ જ્યારે તેમને સુરક્ષિત રીતે બહાર કાઢવાની ઓફર કરી, ત્યારે તેમનો જવાબ હતો: “મારે સવારી (Ride) નથી જોઈતી, મારે દારૂગોળો (Ammunition) જોઈએ છે.”
ઝેલેન્સ્કીએ જે રીતે મેદાનમાં રહીને લડત આપી, તેણે યુક્રેનની જનતામાં એક નવો પ્રાણ ફૂંક્યો છે. આજે ચાર વર્ષ પછી પણ તેઓ અડગ ઊભા છે, જોકે યુદ્ધના લાંબા ખેંચાણના કારણે તેમની લોકપ્રિયતા અને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે મળતી સહાય પર પ્રશ્નાર્થો ઊભા થવા લાગ્યા છે.
૩. અમેરિકા અને ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પનું પાસું
યુદ્ધ ખતમ કરવા માટેના પ્રયાસોમાં અમેરિકાની ભૂમિકા નિર્ણાયક રહી છે. ભૂતપૂર્વ રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે વારંવાર દાવો કર્યો છે કે જો તેઓ સત્તામાં હોત અથવા જો તેઓ સત્તામાં આવશે, તો ૨૪ કલાકમાં આ યુદ્ધ ખતમ કરી દેશે. ટ્રમ્પનું માનવું છે કે અમેરિકાએ યુક્રેનને અબજો ડોલરની સહાય કરવાનું બંધ કરવું જોઈએ અને રશિયા સાથે ટેબલ પર વાતચીત કરીને સમાધાન લાવવું જોઈએ.
જોકે, ઝેલેન્સ્કી અને અન્ય યુરોપિયન દેશોને ડર છે કે ટ્રમ્પનું સમાધાન યુક્રેનના ભોગે રશિયાને ફાયદો કરાવી શકે છે. રશિયા પણ કદાચ અમેરિકામાં સત્તા પરિવર્તનની રાહ જોઈ રહ્યું છે, જેથી તેને આ યુદ્ધમાં ઉપરવટ થવાની તક મળે.
૪. વિનાશના આંકડા: માનવતાની હાર
ચાર વર્ષના આ યુદ્ધમાં જે નુકસાન થયું છે તેની કલ્પના કરવી પણ મુશ્કેલ છે. તાજેતરના અહેવાલો મુજબ:
બંને પક્ષે કુલ મળીને અંદાજે ૧૮ લાખથી વધુ સૈનિકો મૃત્યુ પામ્યા છે અથવા ઘાયલ થયા છે.
લાખો નાગરિકો બેઘર બન્યા છે અને શરણાર્થી તરીકે અન્ય દેશોમાં આશ્રય લઈ રહ્યા છે.
યુક્રેનના માળખાકીય સુવિધાઓ, વીજળીના પ્લાન્ટ્સ અને હોસ્પિટલો કાટમાળમાં ફેરવાઈ ગઈ છે.
રશિયાએ યુક્રેનનો અંદાજે ૨૦% જેટલો વિસ્તાર (ક્રિમિયા, લુહાન્સ્ક, ડોનેત્સ્ક વગેરે) કબજે કરી લીધો છે.
૫. ઉત્તર કોરિયા અને ઈરાનનો સાથ
રશિયા માટે પણ આ યુદ્ધ સરળ નથી રહ્યું. પશ્ચિમી દેશોના આર્થિક પ્રતિબંધો છતાં રશિયા ટકી રહ્યું છે કારણ કે તેને ઉત્તર કોરિયા અને ઈરાન જેવા દેશો તરફથી શસ્ત્રો અને દારૂગોળાની મદદ મળી રહી છે. પુતિને પોતાના મિત્ર કિમ જોંગ ઉન પાસેથી હજારો સૈનિકો અને મિસાઈલો મંગાવ્યા હોવાના અહેવાલો છે, જે દર્શાવે છે કે આ યુદ્ધ હવે વૈશ્વિક સ્તરે જૂથબંધીમાં ફેરવાઈ રહ્યું છે.
૬. યુદ્ધની આર્થિક અસરો
આ યુદ્ધની અસર માત્ર રશિયા-યુક્રેન પૂરતી મર્યાદિત નથી. સમગ્ર વિશ્વમાં ખાદ્ય સુરક્ષા અને ઊર્જા સંકટ ઊભું થયું છે. યુક્રેન જે ‘બ્રેડ બાસ્કેટ ઓફ યુરોપ’ ગણાય છે, ત્યાંથી અનાજની નિકાસ અટકી પડતા આફ્રિકા અને એશિયાના દેશોમાં મોંઘવારી વધી છે. ગેસ અને તેલના ભાવમાં થયેલા વધારાએ વિકસિત દેશોના અર્થતંત્રને પણ હચમચાવી દીધું છે.
૭. હજુ કેટલું ચાલશે?
આ સવાલનો જવાબ અત્યારે કોઈ પાસે નથી. યુદ્ધ હવે ‘વોર ઓફ એટ્રિશન’ (ધીમી ગતિએ વિનાશ કરવાનું યુદ્ધ) બની ગયું છે. જ્યાં સુધી રશિયા પોતાની જીતની શરતો પર મક્કમ છે અને યુક્રેન પોતાની જમીન પાછી મેળવવા જીદ પર છે, ત્યાં સુધી શાંતિની શક્યતા ઓછી દેખાય છે. આવનારા વર્ષોમાં જો પશ્ચિમી દેશોની સહાય ઓછી થશે, તો યુક્રેન માટે ટકી રહેવું મુશ્કેલ બનશે. બીજી તરફ, પુતિન માટે પણ અનંતકાળ સુધી યુદ્ધ ચલાવવું રશિયાના આંતરિક અર્થતંત્ર માટે જોખમી સાબિત થઈ શકે છે.
૮. નિષ્કર્ષ: શાંતિની શોધમાં
યુદ્ધ હંમેશા સત્તાના લોભ અને રાજકીય અહમનું પરિણામ હોય છે, પરંતુ તેની કિંમત નિર્દોષ જનતાએ પોતાના લોહીથી ચૂકવવી પડે છે. રશિયા-યુક્રેન યુદ્ધના ચાર વર્ષ એ માનવ સભ્યતા માટે એક કલંક સમાન છે. વિશ્વએ હવે યુદ્ધના મેદાનને બદલે વાટાઘાટોના ટેબલ પર ઉકેલ શોધવાની જરૂર છે. ઈતિહાસ ગવાહ છે કે હથિયારોથી ક્યારેય કાયમી શાંતિ નથી મળતી, માત્ર સ્મશાન જેવી શાંતિ જ મળે છે.
શિક્ષક અને સાહિત્યકાર તરીકે મારી સંવેદના એ માતાઓ સાથે છે જેમણે પોતાના પુત્રો ગુમાવ્યા છે અને એ બાળકો સાથે છે જેમના માથેથી છત છીનવાઈ ગઈ છે. ઈશ્વર વિશ્વના નેતાઓને સદબુદ્ધિ આપે અને આ વિનાશની હોળી શાંત થાય તેવી જ પ્રાર્થના.
લેખક અશ્વિન ગોહિલ
