મહિલાઓમાં માસિક ધર્મ (પિરિયડ્સ) એ એક કુદરતી શારીરિક પ્રક્રિયા છે, પરંતુ ઘણી સ્ત્રીઓ માટે આ દિવસો અત્યંત પીડાજનક બની રહે છે. તબીબી ભાષામાં પિરિયડ્સ દરમિયાન થતા પેટ અને કમરના દુખાવાને ‘ડિસ્મેનોરિયા’ (Dysmenorrhea) કહેવામાં આવે છે. આ દુખાવો સામાન્ય અસ્વસ્થતાથી લઈને અસહ્ય પીડા સુધીનો હોઈ શકે છે.
પીરિયડ્સમાં ભયંકર દુખાવો થવાના મુખ્ય કારણો
પીરિયડ્સ દરમિયાન થતા અતિશય દુખાવા પાછળ કેટલાક શારીરિક અને હોર્મોનલ પરિબળો જવાબદાર હોઈ શકે છે. પ્રોસ્ટાગ્લેન્ડિન હોર્મોનનું ઊંચું પ્રમાણ: માસિક સ્રાવ દરમિયાન ગર્ભાશયની અંદરની દીવાલને દૂર કરવા માટે ગર્ભાશયના સ્નાયુઓ સંકોચાય છે. આ સંકોચન ‘પ્રોસ્ટાગ્લેન્ડિન’ નામના રસાયણ/હોર્મોનને કારણે થાય છે. શરીરમાં તેનું પ્રમાણ વધુ હોય ત્યારે તીવ્ર દુખાવો અને ખેંચાણ (Cramps) અનુભવાય છે. આ સ્થિતિમાં ગર્ભાશયની અંદરના કોષો ગર્ભાશયની બહાર (જેમ કે અંડાશય કે ફેલોપિયન ટ્યુબમાં) વધવા લાગે છે, જે પિરિયડ્સ વખતે અસહ્ય પીડા આપે છે. ગર્ભાશયની અંદર થતી બિન-કેન્સરગ્રસ્ત ગાંઠો પણ ભારે રક્તસ્રાવ અને તીવ્ર દુખાવાનું કારણ બને છે. પેલ્વિક ઇન્ફ્લેમેટરી ડિસીઝ (PID): પ્રજનન અંગોમાં થતા બેક્ટેરિયલ ઇન્ફેક્શનના કારણે સોજો આવે છે, જે પિરિયડ્સ દરમિયાન દુખાવો વધારે છે.
અસહ્ય દુખાવાથી રાહત મેળવવાના અસરકારક ઉપાયો
જો પિરિયડ્સનો દુખાવો તમારી દિનચર્યાને અસર કરી રહ્યો હોય, તો નીચે મુજબના સરળ અને કુદરતી ઉપાયો અજમાવી શકાય છે:
હાઇડ્રોથેરાપી / શેક કરવો: પેટના નીચલા ભાગમાં અને કમર પર હોટ વોટર બેગ (ગૃહ શેક) મૂકવાથી ગર્ભાશયના સ્નાયુઓને આરામ મળે છે અને લોહીનું પરિભ્રમણ સુધરે છે, જેનાથી દુખાવામાં ઝડપી રાહત થાય છે.
આદુ અને તુલસીનો ઉકાળો: આદુમાં રહેલા એન્ટિ-ઇન્ફ્લેમેટરી ગુણો પ્રોસ્ટાગ્લેન્ડિનનું સ્તર ઘટાડવામાં મદદ કરે છે. પિરિયડ્સ દરમિયાન આદુ, તુલસી અને અજમાનો હળવો ઉકાળો પીવાથી ફાયદો થાય છે.
હળવી કસરત અને યોગાસન: આ દિવસોમાં હળવું વોકિંગ અથવા ‘ભુજંગાસન’ અને ‘બાલ આસન’ જેવા યોગાસનો કરવાથી શરીરમાં ‘એન્ડોર્ફિન’ (હેપ્પી હોર્મોન) રિલીઝ થાય છે, જે કુદરતી પેઇનકિલર તરીકે કામ કરે છે.
આહારમાં ફેરફાર: કેલ્શિયમ, મેગ્નેશિયમ અને વિટામિન B-complex યુક્ત આહાર લો. વધારે પડતું તળેલું, મસાલેદાર, કેફીન (ચા-કોફી) અને પ્રોસેસ્ડ ફૂડ ખાવાનું ટાળો.
ડૉક્ટરની સલાહ ક્યારે લેવી?
જો પિરિયડ્સનો દુખાવો દર મહિને ખૂબ જ ભયંકર રહેતો હોય, પેઇનકિલર કે ઘરેલું ઉપાયોથી પણ રાહત ન મળતી હોય, અથવા તો વધુ પડતો રક્તસ્રાવ થતો હોય, તો તેને સામાન્ય ગણવાની ભૂલ ન કરવી. આવી સ્થિતિમાં તરત જ ગાયનેકોલોજિસ્ટ (સ્ત્રી રોગ નિષ્ણાત) નો સંપર્ક કરી જરૂરી સોનોગ્રાફી કે તપાસ કરાવી યોગ્ય સારવાર લેવી જોઈએ.
