ભારતીય હવામાન વિભાગ (IMD) અનુસાર, વર્ષ 2026માં ભારતનું નૈઋત્યનું ચોમાસું (દક્ષિણ-પશ્ચિમ ચોમાસું) વરસાદની અછત સાથે સમાપ્ત થયું. જૂનથી સપ્ટેમ્બર દરમિયાન દેશમાં 759.4 મિમી વરસાદ નોંધાયો, જે 868.6 મિમીની ‘લોંગ-પિરિયડ એવરેજ’ (LPA) અથવા લાંબા ગાળાની સરેરાશના 87% જેટલો હતો. આ મોસમી વરસાદ 2001 પછીનો ચોથો સૌથી ઓછો અને 1901 પછીનો 13મો સૌથી ઓછો વરસાદ હતો.
આ ચોમાસાની ઋતુમાં કેરળમાં આગમનમાં વિલંબ, જૂન મહિનામાં ભારે અછત, જુલાઈમાં વરસાદમાં વધારો, ઓગસ્ટમાં ફરી ઘટાડો અને સપ્ટેમ્બરના અંતમાં ભારે વરસાદનો તબક્કો જોવા મળ્યો હતો. ચોમાસું 16 મેના રોજ આંદમાન સમુદ્ર સુધી પહોંચ્યું હતું, જે તેની સામાન્ય તારીખ કરતાં છ દિવસ વહેલું હતું, પરંતુ ત્યારબાદ તેની ગતિ અટકી ગઈ હતી. તે 4 જૂનના રોજ કેરળમાં પહોંચ્યું, જે સામાન્ય તારીખ 1 જૂન કરતાં ત્રણ દિવસ મોડું હતું. IMDએ ચાર દિવસના ભૂલના ગાળા સાથે 26 મેના રોજ આગમનની આગાહી કરી હતી. 2005માં ચોમાસાના આગમનની આગાહી કરવાની શરૂઆત થયા પછી આ બીજી વખત બન્યું હતું કે જ્યારે આગમન આગાહીના સમયગાળાની બહાર થયું હોય. અગાઉ આવું 2015માં બન્યું હતું.
દેશના ઘણા ભાગોમાં ચોમાસાની આગળ વધવાની ગતિમાં પણ વિલંબ થયો હતો. મહારાષ્ટ્ર, ગુજરાત, મધ્ય પ્રદેશ, છત્તીસગઢ અને ઓડિશામાં તેની પ્રગતિ સાતથી 10 દિવસ પાછળ રહી હતી, જ્યારે ઉત્તર-પૂર્વ ભારતમાં પાંચથી 10 દિવસનો વિલંબ જોવા મળ્યો હતો. ધીમી ગતિ હોવા છતાં, ચોમાસું 9 જુલાઈ સુધીમાં સમગ્ર દેશમાં ફેલાઈ ગયું હતું, જે સામાન્ય તારીખ 8 જુલાઈ કરતાં માત્ર એક દિવસ મોડું હતું.
પશ્ચિમ રાજસ્થાનમાંથી ચોમાસાની વિદાય 19 સપ્ટેમ્બરથી શરૂ થઈ હતી, જે સામાન્ય સમય કરતાં બે દિવસ મોડું હતું. જૂન મહિનો આ ઋતુનો સૌથી નબળો મહિનો સાબિત થયો, જેમાં સામાન્ય વરસાદના માત્ર 65% નોંધાયો હતો. દેશમાં 165.3 મિમીની માસિક સરેરાશ (LPA) સામે 106.8 મિમી વરસાદ પડ્યો હતો. ચારેય મુખ્ય ભૌગોલિક વિસ્તારોમાં વરસાદની અછત નોંધાઈ હતી, જેમાં મધ્ય ભારતમાં તેના સરેરાશ વરસાદના માત્ર 50% વરસાદ થયો હતો. IMD અનુસાર, જૂન મહિનામાં 36 પૈકી 22 હવામાન પેટા-વિભાગોમાં વરસાદની અછત નોંધાઈ હતી, જ્યારે ત્રણ વિભાગો ‘ભારે અછત’ વાળી શ્રેણીમાં હતા. સામાન્ય રીતે સરેરાશ ત્રણ લો-પ્રેશર સિસ્ટમ બનતી હોય છે, તેની સરખામણીમાં આ મહિના દરમિયાન આવી કોઈ સિસ્ટમ રચાઈ ન હતી. જૂનના અંત સુધીમાં, સાપ્તાહિક વરસાદમાં તફાવત ઘટીને લગભગ -47% સુધી પહોંચી ગયો હતો.
જુલાઈ મહિનામાં સ્થિતિમાં કામચલાઉ સુધારો જોવા મળ્યો અને વરસાદ સામાન્ય કરતાં 101% સુધી પહોંચ્યો. મધ્ય ભારતમાં સરેરાશ કરતાં 133% વરસાદ નોંધાયો. આમાં ચાર લો-પ્રેશર સિસ્ટમ્સનો ફાળો હતો જે કુલ 24 ‘સિસ્ટમ-દિવસો’ સુધી સક્રિય રહી હતી (સામાન્ય રીતે આ આંકડો 13.6 દિવસનો હોય છે).
જોકે, આ મહિના દરમિયાન વરસાદ ખૂબ જ અસમાન રહ્યો હતો. 8 જુલાઈએ પૂરા થતા સપ્તાહમાં વરસાદ સામાન્ય કરતાં 45.4% વધુ હતો, પરંતુ તેના પછીના સપ્તાહમાં તે સામાન્ય કરતાં 51.1% ઓછો રહ્યો હતો. દક્ષિણ દ્વીપકલ્પ વિસ્તારમાં સરેરાશ વરસાદના માત્ર 75% વરસાદ થયો, જ્યારે પૂર્વ અને ઉત્તર-પૂર્વ ભારતમાં 71% વરસાદ નોંધાયો.
ગુજરાતમાં વરસાદના આંકડા
ગુજરાતમાં વરસાદની વાત કરવામાં આવે તો જુલાઈથી સપ્ટેમ્બર સુધી 89.16 ટકા વરસાદ નોંધાયો છે. જે 11 ટકા વરસાદની ઘટ સૂચવે છે. જેમાં કચ્છમાં સૌથી ઓછો 57.60 ટકા વરસાદ પડ્યો છે. જ્યારે ઉત્તર ગુજરાતમાં 114.23 ટકા વરસાદ નોંધાયો છે. તો ઉત્તર ગુજરાતમાં 71 ટકા, મધ્ય-પૂર્વ ગુજરાતમાં 89 ટકા અને સૌરાષ્ટ્રમાં 71 ટકા વરસાદ નોંધાયો છે. જૂન મહિનામાં 35.21 એમ.એમ, જુલાઈ મહિનામાં 552.57 એમ.એમ, ઓગસ્ટ મહિનામાં 97.1 એમ.એમ, સપ્ટેમ્બરમાં 125.53 એમ.એમ વરસાદ નોંધાયો છે.
IMD દ્વારા સરખામણી કરાયેલા પાંચ વર્ષોમાં જુલાઈ મહિના દરમિયાન ‘અત્યંત ભારે વરસાદ’ની ઘટનાઓ સૌથી વધુ નોંધાઈ હતી. જેમાં 918 વખત ‘ખૂબ ભારે વરસાદ’ અને 269 વખત ‘અત્યંત ભારે વરસાદ’ની ઘટનાઓનો સમાવેશ થાય છે. ઓગસ્ટમાં વરસાદ ફરી નબળો પડ્યો અને તે ઘટીને સામાન્યના 84% (એટલે કે 213.3 મિમી) પર આવી ગયો. ચારેય મુખ્ય ભૌગોલિક વિસ્તારોમાં સામાન્ય કરતાં ઓછો વરસાદ નોંધાયો હતો. દક્ષિણ દ્વીપકલ્પ સૌથી વધુ પ્રભાવિત થયો હતો જ્યાં સરેરાશના 73% વરસાદ પડ્યો, જ્યારે ઉત્તર-પશ્ચિમ ભારતમાં 91% વરસાદ નોંધાયો.
સપ્ટેમ્બર મહિનામાં થોડી રાહત મળી. મહિનાના અંતે વરસાદ સામાન્યના 92% જેટલો રહ્યો, જે IMDના ‘સામાન્ય’ વરસાદની શ્રેણીમાં આવે છે. ઉત્તર-પશ્ચિમ ભારતમાં સરેરાશ કરતાં 117% વરસાદ થયો, જેમાં આંશિક રીતે આઠ ‘વેસ્ટર્ન ડિસ્ટર્બન્સ’નો ફાળો હતો.છેલ્લા સપ્તાહ દરમિયાન ભારે વરસાદના કારણે સાપ્તાહિક વરસાદ સામાન્ય કરતાં 49% વધી ગયો હતો. મુખ્ય ચોમાસાના ક્ષેત્ર પર પ્રમાણિત વરસાદની વિસંગતતાઓ +4 થી ઉપર પહોંચી ગઈ હતી, જ્યારે 21-27 સપ્ટેમ્બર અને 28-30 સપ્ટેમ્બર દરમિયાન ઉત્તર બંગાળની ખાડીમાં બે ‘ડીપ ડિપ્રેશન’ (ઊંડા હવાનું દબાણ) રચાયા હતા. સીઝનના અંતિમ તબક્કામાં થયેલા આ વરસાદને કારણે 30 સપ્ટેમ્બર સુધીમાં મોસમ દરમિયાનની કુલ વરસાદની અછત ઘટીને લગભગ 12.6% થઈ ગઈ હતી.
વરસાદનું પ્રાદેશિક વિતરણ નોંધપાત્ર રીતે અસમાન રહ્યું હતું. ઉત્તર પશ્ચિમ ભારતમાં 553 મીમી (તેના LPA – લાંબા ગાળાની સરેરાશના 94%) વરસાદ થયો, જ્યારે મધ્ય ભારતમાં 952.8 મીમી (97%) વરસાદ નોંધાયો. તેની સરખામણીમાં, પૂર્વ અને ઉત્તર-પૂર્વ ભારતમાં લગભગ 1,017 મીમી વરસાદ થયો, જે તેના LPAના માત્ર 74% હતો. દક્ષિણ દ્વીપકલ્પમાં 542 મીમી વરસાદ નોંધાયો, જે તેની સરેરાશના 76% હતો.
IMD (ભારતીય હવામાન વિભાગ) અનુસાર, પૂર્વ અને ઉત્તર-પૂર્વ ભારતમાં 1901 પછીનો સૌથી ઓછો ચોમાસુ વરસાદ નોંધાયો હતો, જ્યારે દક્ષિણ દ્વીપકલ્પમાં 1901 પછીનો ચોથો સૌથી ઓછો અને 2001 પછીનો બીજો સૌથી ઓછો વરસાદ થયો હતો. ચોમાસાના મુખ્ય ઝોન, જે ભારતના વરસાદ આધારિત કૃષિ વિસ્તારનો મોટો હિસ્સો આવરી લે છે તેમાં 782.8 થી 881.2 મીમીની સામાન્ય શ્રેણીની સામે 779.9 મીમી વરસાદ થયો હતો.
દેશના 36 હવામાન વિભાગોમાંથી, 18 વિભાગોમાં (જે ભારતના કુલ વિસ્તારના 53% હિસ્સો ધરાવે છે) સામાન્ય વરસાદ થયો હતો, જ્યારે 17 વિભાગોમાં (42% વિસ્તાર) વરસાદની અછત જોવા મળી હતી. ઓડિશા, જે દેશના કુલ વિસ્તારના 5% હિસ્સો ધરાવે છે, તે ‘વધુ વરસાદ’ (excess) શ્રેણીમાં આવતો એકમાત્ર વિભાગ હતો.
અત્યંત ભારે વરસાદની ઘટનાઓ મુખ્યત્વે કોંકણ અને ગોવા, ઉત્તરાખંડ, હિમાચલ પ્રદેશ, સૌરાષ્ટ્ર અને કચ્છ, ગુજરાત, પશ્ચિમ મધ્ય પ્રદેશ, તેલંગાણા, બિહાર, ઓડિશા, કેરળ અને ગંગાના મેદાની પશ્ચિમ બંગાળ જેવા વિસ્તારોમાં કેન્દ્રિત હતી. આ સિઝનમાં 14 લો ડિપ્રેશન સિસ્ટમો જોવા મળી, જેમાં છ ચોમાસાના દબાણનો સમાવેશ થાય છે. આમાંથી ત્રણ ડીપ ડિપ્રેશનમા પરિણમી. એકસાથે, આ સિસ્ટમો 77 સિસ્ટમ-દિવસ માટે કાર્યરત રહી, જે સામાન્ય 57 સિસ્ટમ-દિવસ કરતા વધારે હતી, જે દર્શાવે છે કે જ્યારે સિસ્ટમોની સંખ્યા મર્યાદિત હતી, ત્યારે ઘણી સિસ્ટમો લાંબા સમય સુધી સક્રિય રહી. IMD એ જૂનમાં નબળા અલ નીનોના પણ જાણ કરી હતી, જે ચોમાસાની ઋતુ દરમિયાન મજબૂત બની અને સિઝનના અંત સુધીમાં મજબૂત બની.
IMD ની મોસમી આગાહીઓમાં સામાન્ય કરતા ઓછા વરસાદના પરિણામને વ્યાપકપણે દર્શાવવામાં આવ્યા હતા. એપ્રિલની આગાહીમાં LPA ના 92% વરસાદનો અંદાજ હતો, જેમાં વત્તા કે ઓછા 5%નો માર્જિન હતો. મેના અંતમાં આને સુધારીને 90% કરવામાં આવ્યો, જેમાં વત્તા કે ઓછા 4%નો માર્જિન હતો. 87% વરસાદ સામાન્ય કરતા ઓછા વ્યાપક અંદાજની અંદર રહ્યો.
ચોમાસાના મુખ્ય ક્ષેત્ર (કોર ઝોન)માં સામાન્ય કરતાં ઓછો વરસાદ પડવાની આગાહી સાચી ઠરી હતી, તેમજ મોસમનાં ઉત્તરાર્ધમાં (બીજા ભાગમાં) પણ ઓછો વરસાદ થવાની આગાહી પણ સાચી સાબિત થઈ હતી. જોકે, ચોક્કસ પ્રાદેશિક અને માસિક સ્તરે કરવામાં આવેલી આગાહીઓ ઓછી સચોટ રહી હતી. ઉત્તર-પૂર્વ ભારતમાં સામાન્ય વરસાદની અપેક્ષા હતી, પરંતુ મોસમ પૂરી થતાં ત્યાં સરેરાશના માત્ર 74% વરસાદ જ નોંધાયો હતો.
માસિક આગાહીઓમાં પણ જુલાઈ અને સપ્ટેમ્બર મહિનાના વરસાદનો અંદાજ ઓછો આંકવામાં આવ્યો હતો. જુલાઈમાં સામાન્ય કરતાં ઓછો વરસાદ થવાની આગાહી હતી પરંતુ વાસ્તવમાં 101% વરસાદ નોંધાયો હતો. તેવી જ રીતે, સપ્ટેમ્બરમાં વરસાદ 91%થી ઓછો રહેવાની આગાહી હતી પરંતુ વાસ્તવમાં 92% વરસાદ નોંધાયો હતો. આમ, 2026નું ચોમાસું પ્રાદેશિક સ્તરે નોંધપાત્ર તફાવત સાથે સમાપ્ત થયું. ઉત્તર પશ્ચિમ અને મધ્ય ભારતમાં વરસાદનું પ્રમાણ સામાન્ય શ્રેણીમાં રહ્યું હતું, જ્યારે પૂર્વ અને ઉત્તર-પૂર્વ ભારત તેમજ દક્ષિણ દ્વીપકલ્પમાં વરસાદની નોંધપાત્ર અછત જોવા મળી હતી. IMD (ભારતીય હવામાન વિભાગ)ની મોસમી સમીક્ષામાં પાક, જળાશયો કે પાણીના પુરવઠા પર વરસાદની પેટર્નની અસરોનું મૂલ્યાંકન કરવામાં આવ્યું નથી. આ અસરોનું મૂલ્યાંકન અલગથી કરવાનું બાકી રાખવામાં આવ્યું છે.
