ગ્લોબલ ટેન્શન ફરી એકવાર તેની ચરમસીમાએ પહોંચ્યું છે. પાકિસ્તાનના ઈસ્લામાબાદમાં 21 કલાક ચાલેલી અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચેની શાંતિ વાટાઘાટો કોઈપણ પરિણામ વિના પૂરી થતા તેની સીધી અસર વૈશ્વિક અર્થતંત્ર પર પડી છે. મંત્રણા નિષ્ફળ જતાં અને ટ્રમ્પ પ્રશાસને ઈરાની બંદરોની નાકેબંધી કરવાની જાહેરાત કરતાં આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં તેલની કિંમતોમાં અચાનક મોટો ઉછાળો જોવા મળ્યો છે.

ક્રૂડ ઓઈલમાં 8 ટકાનો તોતિંગ ઉછાળો

સોમવારે આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં કાચા તેલના ભાવ એકાએક 8 ટકાથી વધુ વધીને ફરીથી 100 ડોલર પ્રતિ બેરલને પાર કરી ગયા છે.

WTI ક્રૂડ: 8 ટકાની તેજી સાથે 104.24 ડોલર પ્રતિ બેરલ પર પહોંચ્યું.

બ્રેન્ટ ક્રૂડ: 7 ટકાથી વધુના ઉછાળા સાથે 102.29 ડોલર પર ટ્રેડ થઈ રહ્યું છે.સીઝફાયર દરમિયાન તેલના ભાવ ઘટીને 95 ડોલર સુધી આવ્યા હતા, પરંતુ હવે ફરી યુદ્ધની સ્થિતિ સર્જાતા ભાવમાં આગ લાગી છે.

હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ: દુનિયાની લાઈફલાઈન પર સંકટ

ઈસ્લામાબાદ મંત્રણા ફેઈલ થયા બાદ હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ (Strait of Hormuz) ને લઈને ટેન્શન વધી ગયું છે. આ એક એવો સમુદ્રી માર્ગ છે જ્યાંથી દુનિયાના કુલ તેલ પુરવઠાનો 20 ટકા હિસ્સો પસાર થાય છે. સાઉદી અરેબિયા, ઈરાક, યુએઈ અને કુવૈત જેવા મોટા તેલ નિકાસકાર દેશો આ રૂટ પર નિર્ભર છે. અમેરિકન સેન્ટ્રલ કમાન્ડે (CENTCOM) ઈરાની પોર્ટ્સની નાકેબંધી જાહેર કરતા આ માર્ગ પર જોખમ વધી ગયું છે.

ટ્રમ્પ હવે શું કરશે?

અહેવાલો મુજબ, રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ મંત્રણા નિષ્ફળ જતાં અત્યંત નારાજ છે. વોલ સ્ટ્રીટ જર્નલના રિપોર્ટ અનુસાર, ટ્રમ્પ હવે ઈરાન વિરુદ્ધ ફરીથી મોટા પાયે ‘બોમ્બિંગ ઓપરેશન’ (Bombing Operation) શરૂ કરવા પર વિચાર કરી રહ્યા છે. અમેરિકાએ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે તેઓ ઈરાની બંદરો પર આવતા-જતા તમામ જહાજોને રોકશે, જેનો હેતુ ઈરાન પર આર્થિક અને સૈન્ય દબાણ વધારવાનો છે.

ચીન એક તરફથી દાવો કરે છે કે યુદ્ધવિરામ તેણે કરાવ્યો છે સાથે ઈરાનને શસ્ત્રો આપતું હોવાનો દાવો તે નકારી કાઢે છે

ઉલ્લેખનીય તે છે કે વાસ્તવમાં બંને પક્ષોને મંત્રણાના મેજ ઉપર આવવા ચીને જ સમજાવ્યા હતા, તેમ ચીન દાવો કરે છે. આ પછી બંને પક્ષો પાકિસ્તાનમાં મંત્રણા માટે મળ્યા હતા. પરંતુ તેમાં કોઈ સમાધાન સાધી શકાયું નહીં. પરિણામે તે યુદ્ધ ફરી ફાટી નીકળે તેવી પૂરી સંભાવના દેખાઈ રહી છે.

શનિવારે સાંજે વ્હાઇટ-હાઉસમાં યોજાયેલી પત્રકાર પરિષદમાં તેમને ચીન દ્વારા ઈરાનને અપાતાં શસ્ત્રો વિષે પૂછવામાં આવ્યું કે ચીન ત્રીજા દેશ દ્વારા ઈરાનને શસ્ત્રો પહોંચાડે છે તે વિષે આપને શું કહેવાનું છે ? તેના ઉત્તરમાં ટ્રમ્પે કહ્યું હતું કે મેં ચીનને ચેતવણી આપી જ દીધી છે કે જો તમે ત્રીજા પક્ષ દ્વારા પણ ઈરાનને શસ્ત્રો વેચશો તો પણ તમો તમને પોતાને બહુ મોટી મુશ્કેલીમાં મુકી દેશો.આ સાથે ટ્રમ્પે કહ્યું હતું કે, ઈરાનને આડકતરી રીતે પણ સહાય કરશે તે દેશો ઉપર હું ૫૦ ટકા ટેરીફ લગાડી દઈશ.

દરમિયાન અમેરિકાની વીજાણુ પ્રસારણ સેવા, સી.એન.એન. અમેરિકાનાં જાસૂસી તંત્રના અહેવાલો ટાંકતાં જણાવે છે કે ચીન ઈરાનને હવાઈ હુમલા સામે સંરક્ષણ આપતી મીસાઇલ્સ સીસ્ટીમ સહિત બીજાં અનેકવિધ શસ્ત્રો ઈરાનને પહોંચાડે છે. આથી ઈરાનની યુદ્ધ ક્ષમતા ઘણી પ્રબળ બની છે.

ચીન ભલે તેમ કહે કે તે ઈરાનને તેની અદ્યતન એરડીફેન્સ સીસ્ટીમ આપવા સાથે બીજાં અનેક શસ્ત્રો આપે છે જે અમેરિકાની જાણ બહાર નથી જ. આ સાથે અમેરિકા-ઈરાન યુદ્ધ ફરી ફાટી નીકળવાની શક્યતા પત્રકારોને પ્રમુખ ટ્રમ્પને પૂછેલાં પ્રશ્નો ઉપરથી જાણી શકાય છે.

મધ્ય-પૂર્વમાં ૪૦ દિવસથી ચાલતા અમેરિકા, ઈઝરાયેલ અને ઈરાન યુદ્ધનો અંત લાવવા પાકિસ્તાનના ઈસ્લામાબાદમાં શનિવારે શરૂ થયેલી અમેરિકા અને ઈરાનની શાંતિ મંત્રણા ૨૧ કલાકની મેરેથોન ચર્ચા પછી આખરે પડી ભાંગી હતી. શાંતિ મંત્રણા પડી ભાંગવાથી ધૂંઆપૂઆં થયેલા અમેરિકન પ્રમુખ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે વેનેઝુએલા અને ક્યુબાની સ્ટાઈલમાં હોર્મુઝની ખાડી પર કબજો કરીને નાકાબંધી કરી દીધી છે. ટ્રમ્પે દુનિયાના દેશોને ચેતવણી આપી છે કે ઈરાનને ટોલ આપનારા કોઈપણ જહાજને સમુદ્રમાં જ તોડી પડાશે. આ પહેલાં અમેરિકાના ઉપપ્રમુખ જેડી વેન્સે રવિવારે અમેરિકાની શરતો માનવા ઈરાન તૈયાર નહીં થયું હોવાનો દાવો કરીને મંત્રણા પડી ભાંગી હોવાનું જાહેર કર્યું અને ઈસ્લામાબાદથી રવાના થઈ ગયા હતા. બીજીબાજુ ઈરાને અમેરિકા પર અતાર્કિક શરતો નાંખવાનો આરોપ મૂક્યો હતો. ઈસ્લામાબાદમાં મંત્રણા પડી ભાગતા રશિયાએ ઈરાનના પ્રમુખ પેઝેશ્કિયાનને મધ્યસ્થી કરવાની ઓફર કરી છે. મધ્ય-પૂર્વમાં યુદ્ધવિરામ માટે અમેરિકા અને ઈરાનની શાંતિ મંત્રણા નિષ્ફળ જતાં રઘવાયા બનેલા અમેરિકન પ્રમુખ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે રવિવારે હોર્મુઝની નાકાબંધી કરવાની જાહેરાત કરી છે. તેમણે સ્પષ્ટ કર્યું કે, કોઈપણ જહાજ ઈરાનને ટોલ આપીને અહીંથી પસાર થશે તો અમેરિકન નેવી તેને સમુદ્રમાં ડુબાડી દેશે. અમેરિકન ઉપપ્રમુખ જેડી વેન્સ પાકિસ્તાનથી રવાના થઈ ગયા પછી પ્રમુખ ટ્રમ્પે તેમના સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ ટ્રુથ સોશિયલ પર બે લાંબી પોસ્ટ લઈને ઈરાને તેમની વાતો નહીં માની હોવા અંગે ભારે નારાજગી દર્શાવી હતી.

વાટાઘાટો નિષ્ફળ રહેતાં અમેરિકન નેવીને ટ્રમ્પનો તુરંત આદેશ

ટ્રમ્પે ટ્રુથ સોશિયલ પર લખ્યું, પાકિસ્તાનના વડાપ્રધાન શાહબાઝ શરીફ અને સેના પ્રમુખ જનરલ અસીમ મુનીરના નેતૃત્વમાં ઈસ્લામાબાદમાં ૨૧ કલાક સુધી મેરેથોન બેઠક ચાલી. વાતચીત સારી રહી, પરંતુ ઈરાને હોર્મુઝની ખાડી ખોલવાનું વચન આપ્યું હતું, હવે તે ઈનકાર કરી રહ્યું છે. તેથી અમેરિકન નેવીને તુરંત પ્રભાવથી હોર્મુઝની ખાડીના રસ્તાની નાકાબંધી કરવાનો આદેશ આપી દેવાયો છે.હોર્મુઝમાં માઈન્સ પાથરી દુનિયાને બ્લેકમેલ કરવાનું કૃત્ય નહીં ચાલે ઃ ટ્રમ્પ

ટ્રમ્પે ઉમેર્યું કે, ઈરાન કહે છે કે હોર્મુઝની ખાડીમાં માઈન્સ પાથરેલી છે. આ દુનિયાને બ્લેકમેલ કરવાનું સૌથી ખરાબ કૃત્ય છે. અમેરિકન નેવી આંતરરાષ્ટ્રીય જળક્ષેત્રમાં એવા દરેક જહાજને શોધશે અને રોકશે જેનાથી ઈરાનનને કોઈપણ ગેરકાયદે ટોલ ચૂકવવામાં આવ્યો હશે. જે ટોલ આપશે તેને સમુદ્રમાંથી સુરક્ષિત જવા નહીં દેવાય. તેને સમુદ્રમાં જ ડુબાડી દેવાશે.

ઈરાનના પ્રમુખ પઝેશ્કિયાને રશિયન પ્રમુખ પુતિન સાથે વાત કરી

બીજીબાજુ શાંતિ મંત્રણા પડી ભાંગ્યા પછી ઈરાનના પ્રમુખ મસુદ પઝેશ્કિયાને રવિવારે રશિયાના પ્રમુખ વ્લાદિમિર પુતિન સાથે ફોન પર વાત કરી હતી. આ સમયે પુતિને તેમને શાંતિ માટે મધ્યસ્થતા કરવાની દરખાસ્ત કરી હતી. ક્રેમલિનના જણાવ્યા મુજબ પુતિને સ્પષ્ટ કહ્યું કે તેઓ આ સંઘર્ષનું રાજકીય અને કૂટનીતિક સમાધાન કાઢવામાં મદદ કરવા તૈયાર છે અને ક્ષેત્રમાં સ્થાયી શાંતિ ઈચ્છે છે.

જેડી વેન્સ અને ગાલિબાફના નેતૃત્વમાં વાટાઘાટો થઈ

આ પહેલાં પાકિસ્તાનના ઈસ્લામાબાદમાં અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે ચાલતી શાંતિ મંત્રણા પર આખી દુનિયાની નજર હતી. અમેરિકા તરફથી ઉપપ્રમુખ જેડી વેન્સ, ટ્રમ્પના જમાઈ જેરેડ કુશ્નર અને વિશેષ પ્રતિનિધિ સ્ટીવ વીટકોફ તથા ઈરાન તરફથી સંસદના અધ્યક્ષ મોહમ્મદ બાઘેર ગાલિબાફ, વિદેશ મંત્રી સૈયદ અબ્બાસ અરાઘચી સહિત ૭૦ સભ્યોના પ્રતિનિધિમંડળે બે તબક્કા સુધી ચર્ચા કરી હતી. 

ગંભીરતાથી ચર્ચા થઈ, પરંતુ કોઈ પરિણામ આવ્યું નહીં ઃ વેન્સ

આ મંત્રણાના અંતે જેડી વેન્સે ઈસ્લામાબાદમાં મીડિયા સાથેની ટૂંકી વાતચિતમાં કહ્યું, બંને પક્ષો વચ્ચે લગભગ ૨૧ કલાકની ગંભીર ચર્ચા થઈ અને અનેક મુદ્દાઓ પર વાતચીત આગળ વધી. જોકે, તેમ છતાં અંતે કોઈ અંતિમ સમજૂતી થઈ શકી નથી. 

સારી વાત એ હતી કે વાતચીત ગંભીર રહી, પરંતુ ખરાબ સમાચાર એ છે કે કોઈ ડીલ થઈ શકી નથી. આ સ્થિતિ અમેરિકા કરતાં ઈરાન માટે વધુ નુકસાનકારક છે. અમેરિકાએ પોતાની શરતો અને રેડ લાઈન્સ સ્પષ્ટ કરી દીધી હતી, પરંતુ ઈરાને તે સ્વીકારી નહીં.

દુષ્ટ અને નીચ અમેરિકા વિશ્વાસને લાયક નથી : ઈરાન

બીજીબાજુ ઈરાને શાંતિ મંત્રણાની નિષ્ફળતાનો દોષનો ટોપલો અમેરિકા પર નાંખ્યો હતો. ઈરાને કહ્યું, અમેરિકા યુદ્ધમાં જે હાંસલ ના કરી શક્યું તે ટેબલ પર મેળવવા માગતું હતું. ઈરાને અમેરિકાને દુષ્ટ અને નીચ પણ ગણાવ્યું હતું. ઈરાનની સંસદના અધ્યક્ષ ગાલિબાફે કહ્યું કે, અમેરિકા વિશ્વાસ લાયક નથી. તેમની ટીમે અનેક સકારાત્મક પ્રસ્તાવ રજૂ કર્યા, પરંતુ અમેરિકા તેમનો વિશ્વાસ જીતવામાં નિષ્ફળ ગયા. ઈસ્લામાબાદમાં શાંતિ વાર્તા નિષ્ફળ જતા હવે આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ક્રૂડ ઓઈલના ભાવમાં તિવ્ર ઊછાળાની આશંકા છે. જોકે, હાલ રાહતની વાત એ છે કે શાંતિ મંત્રણા પડી ભાંગ્યા પછી પણ બંને દેશોએ એકબીજા પર હુમલા શરૂ કર્યા નથી.

– ઈરાન યુદ્ધમાં 11 અબજ ડોલરનો ખર્ચ થયો : ઈઝરાયેલ

તેલ અવીવ: અમેરિકા અને ઈઝરાયેલે ૨૮ ફેબુ્રઆરીએ તહેરાનમાં એક સાથે હુમલા કરી મધ્ય-પૂર્વમાં યુદ્ધ શરૂ કર્યું હતું. ૪૦ દિવસ સુધી ચાલેલા આ યુદ્ધમાં ઈઝરાયેલને ૧૧ અબજ ડોલરનો ખર્ચ થયો છે તેમ ઈઝરાયેલના નાણામંત્રાલયે સંસદને જણાવ્યું હતું. મંત્રાલયે બજેટ ખર્ચમાં ૩૫ અબજ શેકેલ (૧૧.૫૨ અબજ ડોલર)નો ઉલ્લેખ કર્યો છે, જેમાંથી ૨૨ અબજ શેકેલ સંરક્ષણ પાછળ ખર્ચાશે. આ રકમ પહેલાથી જ ૨૦૨૬ના બજેટમાં ઉમેરવામાં આવી છે.

નાણાકીય કટોકટીનો સામનો કરી રહેલા પાકિસ્તાનને સાઉદી અરેબિયા અને કતાર પાસેથી પાંચ અબજ ડોલરની નાણાકીય સહાયતા મળવાની છે તેમ એક મીડિયા રિપોર્ટમાં જણાવવામાં આવ્યું છે.

આ મદદ તેની નબળી આર્થિક સહાયતા માટે વરદાનરૃપ સાબિત થશે. સ્થાનિક મીડિયા અનુસાર આ મદદ એવા સમયે આવશે જ્યારે ઇસ્લામાબાદ ચાલુ મહિને યુનાઇટેડ આરબ અમિરાત (યુએઇ)ને ૩.૫ અબજ ડોલર ચુકવવાની તૈયારી કરી રહ્યું છે અને તેના ફોરેન એક્સચેન્જ રિઝર્વ પર દબાણ બનેલુ છે.

નાણા મંત્રાલયનાં સૂત્રોનાં સંદર્ભથી રિપોર્ટમાં જણાવવામાં આવ્યું છે કે પાકિસ્તાનનાં નબળા ફોરેન એક્સચેન્જ રિઝર્વ પર પડનારા દબાણને ઘટાડવા માટે સાઉદી અરેબિયા અને કતાર પાંચ અબજ ડોલરની નાણાકીય સહાયતા કરશે.આ ઘટનાક્રમ એવા સમયે થયો છે જ્યારે નાણા પ્રધાન મોહમ્મદ ઔરંગઝેબ આઇએમએફ-વિશ્વ બેંકની સ્પ્રિંગ મિટિંગમાં ભાગ લેવા અને પાકિસ્તાનની આર્થિક કૂટનીતિને આગળ વધારવા માટે વોશિંગ્નટનનાં પ્રવાસે છે.

ઔરંગઝેબ ૧૩ થી ૧૮ એપ્રિલ સુધી થનારી આ બેઠકોમાં ભાગ લેશે. જ્યાં તે ઇન્ટરનેશનલ મોનિટરી ફંડ (આઇએમએફ) અને વિશ્વ બેંકના વરિષ્ઠ અધિકારીઓ સાથે મંત્રણા કરશે.

નીતિ ઘડનારાઓ આ મુલાકાતોને એક વ્યાપક વ્યૂહાત્મક પહોંચનો ભાગ માની રહ્યાં છે. તેનાથી સંકેત મળી રહ્યાં છે કે વર્તમાન સ્થિતિમાં કાર્યક્રમની કડક શરતોે અથવા યુએઇ જેવા ત્રીજા પક્ષનાં ગેરંટર પર નિર્ભરતા જેવા પારંપરિક કારકોનું મહત્ત્વ કદાચ સમાપ્ત થઇ જશે.