ભારતીય ઈતિહાસમાં ૧૯૪૭નું વર્ષ આઝાદીના સૂર્યોદય માટે અમર છે, પરંતુ કળા અને સિનેમાની દ્રષ્ટિએ પણ આ વર્ષ એક મોટા પરિવર્તનનું સાક્ષી રહ્યું છે. આ એ સમય હતો જ્યારે ભારતીય સિનેમા પોતાના ‘સુવર્ણ યુગ’ (Golden Age) તરફ ડગ માંડી રહ્યું હતું. આ ઐતિહાસિક વર્ષમાં, એટલે કે ૮ એપ્રિલ ૧૯૪૭ ના રોજ એક એવી ફિલ્મ રજૂ થઈ જેણે બોક્સ ઓફિસ પર ધૂમ મચાવી અને સંગીત જગતમાં નવા ઇતિહાસ રચ્યા. તે ફિલ્મનું નામ હતું — ‘દો ભાઈ’ (Do Bhai).
૧. ફિલ્મની પૃષ્ઠભૂમિ અને સફળતા
’દો ભાઈ’ એ માત્ર એક ફિલ્મ નહોતી, પણ તે સમયની સામાજિક અને પારિવારિક સંવેદનાઓને પડદા પર ઉતારતો એક જીવંત દસ્તાવેજ હતો. મુનશી અબ્બાસના દિગ્દર્શનમાં બનેલી આ ફિલ્મ તે વર્ષની સૌથી વધુ કમાણી કરનારી ફિલ્મોમાંની એક સાબિત થઈ હતી. ૧૯૪૭ના તે અશાંત ગાળામાં જ્યારે દેશ ભાગલા અને આઝાદીની વચ્ચે ઝૂલી રહ્યો હતો, ત્યારે આ ફિલ્મે પ્રેક્ષકોને એક ભાવનાત્મક રાહત આપી હતી.
૨. કલાકારો: કામિની કૌશલ અને ઉલ્હાસનો જાદુ
ફિલ્મની સફળતામાં તેના કલાકારોનો ફાળો સિંહફાળો રહ્યો છે.
કામિની કૌશલ: આ ફિલ્મમાં મુખ્ય અભિનેત્રી તરીકે કામિની કૌશલ હતા. તેમની સાદગી, ગરિમાપૂર્ણ અભિનય અને આંખોમાં રહેલી ભારોભાર વેદનાએ પ્રેક્ષકોના દિલ જીતી લીધા હતા. કામિની કૌશલે આ ફિલ્મ દ્વારા સાબિત કર્યું કે તેઓ માત્ર ગ્લેમર નહીં પણ ઉચ્ચ કોટિના અભિનયની ક્ષમતા ધરાવે છે.
ઉલ્હાસ: અભિનેતા ઉલ્હાસે પણ આ ફિલ્મમાં પોતાના પાત્રને ન્યાય આપીને ફિલ્મની ગંભીરતામાં વધારો કર્યો હતો.
૩. સંગીત: એસ. ડી. બર્મનનો ઉદય
’દો ભાઈ’ ફિલ્મનું સૌથી મજબૂત પાસું તેનું સંગીત હતું. ભારતીય સંગીત જગતના દિગ્ગજ અને રિયાસતી સંગીતકાર એસ. ડી. બર્મન (Sachin Dev Burman) દ્વારા આ ફિલ્મનું સંગીત તૈયાર કરવામાં આવ્યું હતું. બર્મન દા માટે આ ફિલ્મ તેમની કારકિર્દીનો એક મોટો ટર્નિંગ પોઈન્ટ સાબિત થઈ હતી. તેમણે લોક સંગીત અને શાસ્ત્રીય સંગીતનું જે મિશ્રણ કર્યું, તેણે બોલિવૂડ સંગીતની વ્યાખ્યા બદલી નાખી.
૪. ગીતા દત્ત અને “મેરા સુંદર સપના બીત ગયા”
જો આપણે ‘દો ભાઈ’ ની વાત કરીએ અને તેના ગીતોની ચર્ચા ન કરીએ તો તે અન્યાય ગણાશે. આ ફિલ્મનું એક ગીત આજે પણ એટલું જ લોકપ્રિય છે અને તે છે — “મેરા સુંદર સપના બીત ગયા”.
આ ગીત દ્વારા ગીતા રોય (જે પાછળથી ગીતા દત્ત તરીકે ઓળખાયા) રાતોરાત સ્ટાર બની ગયા હતા.
માત્ર ૧૬-૧૭ વર્ષની વયે ગીતા દત્તે આ ગીતમાં જે વિરહ અને દર્દ રેડ્યું હતું, તે સાંભળીને આજે પણ શ્રોતાઓની આંખો ભીની થઈ જાય છે.
રાજા મહેંદી અલી ખાનના શબ્દો અને બર્મન દાની ધૂને આ ગીતને અમર બનાવી દીધું.
૫. દિગ્દર્શન અને કથા શૈલી
મુનશી અબ્બાસે આ ફિલ્મમાં માનવીય સંબંધોની જટિલતાને ખૂબ જ સરસ રીતે વણી લીધી હતી. ફિલ્મનું ટાઈટલ ‘દો ભાઈ’ ભલે પારિવારિક લાગતું હોય, પણ તેની અંદર છુપાયેલી લાગણીઓ અને સંઘર્ષ દરેક સામાન્ય માણસના જીવન સાથે જોડાયેલો હતો. તે સમયના સિનેમામાં વાર્તા કહેવાની પદ્ધતિ ખૂબ જ ધીમી અને પ્રભાવશાળી હતી, જે પ્રેક્ષકોને પાત્રો સાથે એકાકાર કરી દેતી.
૬. ૧૯૪૭: ભારતીય સિનેમાનો સીમાચિહ્ન વર્ષ
૧૯૪૭નું વર્ષ ભારતીય સિનેમા માટે ઘણું ફળદાયી રહ્યું હતું. ‘દો ભાઈ’ ની સાથે સાથે અન્ય કેટલીક ફિલ્મોએ પણ ઈતિહાસ રચ્યો હતો:
જુગ્નુ: દિલીપ કુમાર અને નૂરજહાંની આ ફિલ્મ પણ અત્યંત સફળ રહી હતી.
શહેનાઈ: આ ફિલ્મમાં સી. રામચંદ્રનું સંગીત અને “આના મેરી જાન સન્ડે કે સન્ડે” જેવા ગીતોએ ધૂમ મચાવી હતી.
દર્દ: ઉમા દેવી (ટુનટુન) ના અવાજમાં “અફસાના લિખ રહી હૂં” ગીત સાથે આ ફિલ્મ પણ સુપરહિટ રહી હતી.
આ બધી ફિલ્મો વચ્ચે ‘દો ભાઈ’ એ પોતાની મજબૂત પટકથા અને સંગીતને કારણે એક અલગ જ ઓળખ ઊભી કરી હતી.
૭. ફિલ્મની લાંબાગાળાની અસરો
’દો ભાઈ’ ની સફળતાએ કામિની કૌશલ માટે બોલિવૂડના દ્વાર ખોલી નાખ્યા. ત્યારબાદ તેમણે ‘નીચા નગર’ અને ‘શહીદ’ જેવી અનેક યાદગાર ફિલ્મો આપી. તેવી જ રીતે, સંગીતકાર એસ. ડી. બર્મને આ ફિલ્મ પછી પાછું વળીને જોયું નથી અને હિન્દી સિનેમાને એક પછી એક માસ્ટરપીસ સંગીત આપ્યું.
નિષ્કર્ષ
આજે જ્યારે આપણે આધુનિક ટેકનોલોજી અને હાઈ-ડેફિનેશન સિનેમાના યુગમાં જીવી રહ્યા છીએ, ત્યારે ‘દો ભાઈ’ જેવી બ્લેક એન્ડ વ્હાઇટ ફિલ્મો આપણને સિનેમાના વાસ્તવિક આત્માની યાદ અપાવે છે. ૮ એપ્રિલ ૧૯૪૭ ના રોજ રજૂ થયેલી આ ફિલ્મ માત્ર મનોરંજનનું સાધન નહોતી, પણ તે ભારતીય સંસ્કૃતિ, સંગીત અને સાહિત્યનો એક સંગમ હતી. જો તમે જૂના ગીતો અને ક્લાસિક સિનેમાના શોખીન હોવ, તો આ ફિલ્મ અને તેનું સંગીત તમારા સંગ્રહમાં ચોક્કસ હોવું જોઈએ.
શું તમે જાણો છો? કામિની કૌશલ એવા પ્રથમ ભારતીય અભિનેત્રીઓમાંના એક હતા જેમણે આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે એટલે કે કાન્સ ફિલ્મ ફેસ્ટિવલમાં પોતાની ફિલ્મનું પ્રતિનિધિત્વ કર્યું હતું. તેમની અન્ય ફિલ્મો જેવી કે ‘બીરાજ બહુ’ અને ‘ઝિદ્દી’ પણ જોવી જોઈએ.
લેખક : અશ્વિન ગોહિલ ની કલમે (લેખક, કવિ, સાહિત્યકાર)
