રાજકોટ/સૌરાષ્ટ્ર: ગુજરાતની ધરતી એટલે માત્ર સંતો અને મહંતોની ભૂમિ નહીં, પણ આ એ ધરા છે જ્યાં ટેક અને મર્યાદા કાજે બહારવટે ચડનારા શૂરવીરોનો પણ ઈતિહાસ છે. આજે ‘પાક્કો ગુજરાત’ના વિશેષ અહેવાલમાં વાત કરવી છે એ બહારવટીયાઓની, જેમના ઘોડાના ડાબલા વાગતા ત્યારે રજવાડાં અને બ્રિટિશ હકુમતની ઊંઘ હરામ થઈ જતી.
બહારવટું એટલે શું? લૂંટફાટ નહીં, પણ અન્યાય સામેનો જંગ!

ઘણા લોકો ‘બહારવટીયા’ અને ‘ડાકુ’ વચ્ચેનો તફાવત ભૂલી જાય છે. બહારવટીયાઓ ક્યારેય પોતાની મરજીથી હથિયાર ઉપાડતા નહીં. જ્યારે રાજા કે સત્તા દ્વારા અન્યાય થાય, જમીન હડપી લેવામાં આવે કે આબરૂ પર આંચ આવે, ત્યારે ન્યાય મેળવવા માટે તેઓ ‘બહારવટે’ (રાજ્યની હદ છોડીને જંગલમાં) નીકળતા.
ઈતિહાસના અમર પાત્રો: જેમના શૌર્યની આજે પણ કથાઓ ગવાય છે.

૧. જોગીદાસ ખુમાણ (ભાવનગર):
બહારવટીયાઓમાં જો કોઈનું નામ સૌથી આદરથી લેવાતું હોય તો તે છે ભાવનગરના જોગીદાસ ખુમાણ. તેમની ટેક એવી હતી કે ભાવનગરના મહારાજા વજેસંગ સાથે વેર હોવા છતાં, મહારાજાના મૃત્યુના સમાચાર સાંભળીને જોગીદાસે શોક પાળ્યો હતો. તેમણે સ્ત્રીઓની મર્યાદા અને ગરીબોના હિત માટે હથિયાર ઉપાડ્યા હતા.

૨. કાદુ મકરાણી (જૂનાગઢ/ગીર):
ગીરના જંગલોનો આ સિંહ જેણે અંગ્રેજ સરકારના નાકે દમ લાવી દીધો હતો. કાદુ મકરાણીએ ક્યારેય ગરીબ કે અસહાયને લૂંટ્યા નથી. તેમની લડત સિસ્ટમ સામે હતી. આજે પણ સૌરાષ્ટ્રના લોકગીતોમાં કાદુની મરદાનગીના વખાણ થાય છે.

૩. મૂળુ માણેક અને જોધા માણેક (ઓખામંડળ):
દ્વારકાની ધરતી પર બ્રિટિશ આર્મી સામે જે રીતે વાઘેર બહારવટીયાઓએ લડત આપી, તે ઈતિહાસમાં સુવર્ણ અક્ષરે લખાયેલી છે. તોપના ગોળા સામે ગોદડાં ભીના કરીને સામે છાતીએ લડનારા આ શૂરવીરોએ ક્યારેય હાર સ્વીકારી નહોતી.બહારવટીયાઓના કડક નિયમો: મર્યાદા જેણે તેમને ‘અમર’ બનાવ્યા

આજના લૂંટારાઓ અને એ સમયના બહારવટીયાઓ વચ્ચે આભ-જમીનનો તફાવત હતો:

• સ્ત્રી સન્માન: બહારવટીયાની નજર ક્યારેય કોઈ પરસ્ત્રી પર બગડતી નહીં. ઉલટું, તેઓ સ્ત્રીઓને પોતાની બહેન-દીકરી ગણીને રક્ષણ આપતા.
• ગરીબોની સહાય: અમીરો અને અન્યાયી રાજાઓને લૂંટીને તેઓ ગરીબોના ઘરે કરિયાવર મોકલતા કે જમવાનું પહોંચાડતા.
• ગાય અને બ્રાહ્મણનું રક્ષણ: તેઓ ક્યારેય ગાય કે પંડિત પર હાથ ઉપાડતા નહીં.
• લોકસાહિત્યમાં સ્થાન
  ઝવેરચંદ મેઘાણીએ ‘સોરઠી બહારવટીયા’ પુસ્તકમાં આ શૂરવીરોની ગાથાઓને જીવંત કરી છે. મેઘાણીએ તેમને ‘ન્યાયના રક્ષકો’ તરીકે ઓળખાવ્યા છે. આ બહારવટીયાઓ માટે બહારવટું એ શોખ નહીં, પણ મજબૂરી અને મર્યાદાનો રસ્તો હતો.
• નિષ્કર્ષ
  આજે રજવાડાં ગયા અને અંગ્રેજો પણ ગયા, પણ ગુજરાતની લોક સંસ્કૃતિમાં આ બહારવટીયાઓ હજુ પણ જીવંત છે. તેઓ શીખવે છે કે અન્યાય સામે ઝૂકવા કરતાં લડવું અને પોતાની ટેક માટે બલિદાન આપવું એ જ સાચું ક્ષાત્રવટ છે.
• અહેવાલ: ‘પાક્કો ગુજરાત’ સ્પેશિયલ ડેસ્ક

દરેક સંબંધને નામ આપવું શું અનિવાર્ય છે? સમાજે આપણને શીખવ્યું છે કે જો કોઈ વ્યક્તિ સાથે જોડાણ હોય, તો કાં તો એ ભાઈ હોય, બહેન હોય, મિત્ર હોય કે પછી લોહીનો કોઈ સગો હોય. પણ હકીકત એ છે કે જીવનના વળાંક પર કેટલાક એવા સંબંધો મળી જાય છે જેનું કોઈ નામ નથી હોતું, છતાં તેની હાજરી આખા જીવનને મહેકાવી દે છે.

ઔપચારિકતા વગરનું અમૃત
આજકાલના યુગમાં જ્યારે સંબંધો ‘સ્ટેટસ’ અને ‘સોશિયલ મીડિયા’ પૂરતા સીમિત થઈ ગયા છે, ત્યારે કેટલાક સંબંધો એવા પણ છે જે કોઈ પણ જાહેરાત વગર, બેનામી રીતે જીવાય છે. આ એવા લોકો છે જેમને આપણે રોજ નથી મળતા, જેમના માટે કોઈ ફેમિલી વોટ્સએપ ગ્રુપ નથી હોતું, છતાં જ્યારે મન ઉદાસ હોય ત્યારે સૌથી પહેલો વિચાર એમનો જ આવે છે. અહીં “આપણો સંબંધ શું?” એવો સવાલ ક્યારેય ઉઠતો નથી, કારણ કે અહીં અહેસાસની ભાષા શબ્દો કરતાં વધુ સ્પષ્ટ હોય છે.

જવાબદારી નહીં, પણ જીવવાની ઈચ્છાશક્તિ
આપણે જોયું છે કે લોહીના સંબંધો ક્યારેક ‘નિભાવવા પડે’ છે એટલે નિભાવાય છે. તેમાં એક પ્રકારનો વજન હોય છે, મજબૂરી હોય છે. જ્યારે આ બેનામી સંબંધોની સુંદરતા જ એ છે કે તેને નિભાવવાનો કોઈ ભાર નથી લાગતો.

• અહીં કોઈ શરત નથી.
• અહીં કોઈ અપેક્ષાનું પોટલું નથી.
• અહીં માત્ર ને માત્ર સાથે હોવાની નિખાલસ ઈચ્છાશક્તિ હોય છે.
  સંબંધોનું ‘વેઈટલેસ’ હોવું જ તેની તાકાત છે
  આવા સંબંધો લોહીના સંબંધોથી પણ ચડિયાતા સાબિત થાય છે, કારણ કે તે આત્માથી જોડાયેલા હોય છે. તેમાં મજબૂરીની કોઈ સાંકળ નથી હોતી, એટલે જ તેમાં મુક્તિનો આનંદ હોય છે. જે સંબંધ જવાબદારી બની જાય તે ક્યારેક ગૂંગળામણ આપે છે, પણ જે સંબંધ માત્ર ‘જીવવાની ઈચ્છા’થી ટકેલો હોય તે જીવનભર તાજગી આપે છે.
  અંતિમ વિચાર:
  તમારી પાસે પણ કોઈ એવી વ્યક્તિ છે જેની સાથેના સંબંધને તમે નામ નથી આપી શક્યા પણ એ તમારી જિંદગીનો અવિભાજ્ય હિસ્સો છે? જો હા, તો તમે નસીબદાર છો. સંબંધોને નામના પિંજરામાં કેદ કરવા કરતા, તેને લાગણીના આકાશમાં વિહરવા દેવા જોઈએ. કેમ કે, અસલી મજા તો એ બેનામી સંબંધોમાં જ છે, જે કોઈપણ સ્વાર્થ વગર હૃદયના ખૂણે સચવાયેલા રહે છે.
• 
  પવન માકન
  ગ્રુપ એડિટર, પાક્કો ગુજરાત
  એડિટર નોટ: આ લેખ વાંચ્યા પછી જો તમને પણ કોઈ એવી ‘બેનામી’ વ્યક્તિ યાદ આવી હોય, તો આજે જ તેમને એક મેસેજ કરજો, કારણ કે જિંદગી બહુ ટૂંકી છે અને સાચા સંબંધો બહુ ઓછા.