દેશના ડિજિટલ પેમેન્ટ ક્ષેત્રમાં મહત્વપૂર્ણ ફેરફાર લાવી શકે તેવા યુનિફાઇડ પેમેન્ટ્સ ઇન્ટરફેસ (UPI) વ્યવહારો પર મર્ચન્ટ ડિસ્કાઉન્ટ રેટ (MDR) લાગુ કરવાના નવા માળખાના અમલીકરણમાં વિલંબ થવાની શક્યતા છે. અગાઉ 15 ઓક્ટોબરથી આ માળખું અમલમાં મૂકવાની સૂચિત તારીખ નક્કી કરવામાં આવી હતી, પરંતુ હવે તેને લંબાવીને 1 જાન્યુઆરી, 2027 સુધી મુલતવી રાખવામાં આવે તેવી સંભાવના વ્યક્ત કરવામાં આવી રહી છે. જોકે, આ અંગે હજુ સુધી કોઈ આખરી નિર્ણય લેવામાં આવ્યો નથી.

સૂત્રોના જણાવ્યા અનુસાર, નવા MDR માળખાના અમલીકરણ માટે વેપારીઓ, પેમેન્ટ એગ્રીગેટર્સ, બેંકો અને ડિજિટલ પેમેન્ટ ક્ષેત્ર સાથે સંકળાયેલા અન્ય હિતધારકોને વધુ સમય આપવાના હેતુથી આ વિકલ્પ પર વિચારણા થઈ રહી છે. ખાસ કરીને તહેવારોની મોસમ દરમિયાન ડિજિટલ પેમેન્ટના વ્યવહારો અને ગ્રાહકોના ખર્ચમાં નોંધપાત્ર વધારો થતો હોવાથી આ સમયગાળામાં કોઈ નવા નાણાકીય ફેરફારનો અમલ કરવાથી વેપારીઓ પર વધારાનો વહીવટી અને વ્યવસાયિક બોજ ઊભો ન થાય તે બાબતને પણ મહત્ત્વ આપવામાં આવી રહ્યું હોવાનું માનવામાં આવે છે.

તહેવારોની મોસમ બાદ નવા માળખાના અમલની વિચારણા
ભારતમાં UPI વ્યવસ્થાએ છૂટક વેપારથી લઈને મોટા રિટેલ વ્યવસાયો સુધીના પેમેન્ટ વ્યવહારોમાં મહત્ત્વપૂર્ણ સ્થાન મેળવ્યું છે. કરિયાણાની દુકાનો, રેસ્ટોરાં, નાના વેપારીઓ, ઓનલાઇન વેચાણકારો અને મોટા રિટેલર્સ સહિત અનેક ક્ષેત્રોમાં ગ્રાહકો ડિજિટલ પેમેન્ટનો વ્યાપક ઉપયોગ કરી રહ્યા છે. તહેવારો દરમિયાન ખરીદી, ઓનલાઇન ઓર્ડર, પ્રવાસન, ખાણીપીણી અને અન્ય સેવાઓના વ્યવહારો વધતા હોવાથી પેમેન્ટ વ્યવસ્થામાં થતો કોઈપણ ફેરફાર વેપારીઓ માટે મહત્ત્વનો બની શકે છે.

આ સંજોગોમાં MDRના નવા માળખાના અમલીકરણની તારીખ લંબાવવામાં આવે તો વેપારીઓ અને પેમેન્ટ સેવા પ્રદાતાઓને તેમની સિસ્ટમ, વ્યવસાયિક કરારો, વસૂલાતની પ્રક્રિયા અને હિસાબી વ્યવસ્થામાં જરૂરી ફેરફારો કરવા માટે વધારાનો સમય મળી શકે છે. પેમેન્ટ ક્ષેત્ર સાથે સંકળાયેલા હિતધારકો માટે નવા ચાર્જનું માળખું સમજવું અને તેના અમલ માટે જરૂરી ટેકનિકલ તથા વહીવટી તૈયારીઓ પૂર્ણ કરવી પણ એટલી જ જરૂરી રહેશે.

જોકે, તારીખ લંબાવવાની શક્યતા વ્યક્ત થઈ રહી હોવા છતાં, પ્રસ્તાવિત MDR માળખામાં કોઈ ફેરફાર કરવામાં આવશે નહીં તેવો સંકેત જાણકાર સૂત્રોએ આપ્યો છે. એટલે કે, જો અમલીકરણ મુલતવી રાખવામાં આવે તો પણ નવા દરો અને તેમની લાગુ પડવાની શરતો યથાવત્ રહેવાની સંભાવના છે.

રૂ. 2,000થી વધુના P2M વ્યવહારો પર 0.4 ટકા MDRની દરખાસ્ત
નવા માળખાનો સૌથી મહત્ત્વનો ભાગ વ્યક્તિથી વેપારી સુધી થતા પેમેન્ટ એટલે કે પર્સન-ટુ-મર્ચન્ટ (P2M) વ્યવહારો પર લાગુ થનારા ચાર્જ સાથે સંબંધિત છે. પ્રસ્તાવ મુજબ, રૂ. 2,000થી વધુના ચોક્કસ UPI P2M વ્યવહારો પર 0.4 ટકાના દરે મર્ચન્ટ ડિસ્કાઉન્ટ રેટ વસૂલવાની જોગવાઈ કરવામાં આવી છે.

આ ઉપરાંત, રૂ. 75,000 કે તેથી વધુના વ્યવહારો માટે મહત્તમ MDR ચાર્જ રૂ. 300 નક્કી કરવામાં આવ્યો હોવાનું જણાવાયું છે. આ મર્યાદાનો હેતુ ઊંચી રકમના વ્યવહારો પર લાગુ થનારા ચાર્જને નિર્ધારિત સીમામાં રાખવાનો છે. જોકે, વ્યવહારમાં આ ચાર્જની ચોક્કસ ગણતરી અને લાગુ પડતી શરતો માટે અંતિમ માળખાની વિગતો મહત્ત્વપૂર્ણ રહેશે.

MDR એટલે મર્ચન્ટ ડિસ્કાઉન્ટ રેટ. સામાન્ય રીતે ડિજિટલ પેમેન્ટ સ્વીકારવા બદલ વેપારીના વ્યવહાર પર લાગતો ચાર્જ MDR તરીકે ઓળખાય છે. આ ચાર્જ પેમેન્ટ પ્રક્રિયા સાથે સંકળાયેલી બેંકો અને અન્ય સેવા પ્રદાતાઓ વચ્ચેની આવકની વહેંચણી સાથે પણ જોડાયેલો હોઈ શકે છે. તેથી MDRમાં કોઈ નવો દર લાગુ થાય ત્યારે તેની અસર માત્ર વેપારી પૂરતી મર્યાદિત રહેતી નથી, પરંતુ સમગ્ર પેમેન્ટ ઇકોસિસ્ટમ માટે મહત્ત્વ ધરાવે છે.

નાના વેપારીઓ અને P2P વ્યવહારોને રાહત યથાવત્
પ્રસ્તાવિત માળખામાં નાના વેપારીઓને રાહત આપવાની જોગવાઈ પણ મહત્ત્વપૂર્ણ છે. ઉપલબ્ધ વિગતો અનુસાર, નાના વેપારીઓ માટે શૂન્ય MDRની વ્યવસ્થા ચાલુ રાખવાની દરખાસ્ત છે. આ ઉપરાંત, વ્યક્તિથી વ્યક્તિ વચ્ચે થતા પર્સન-ટુ-પર્સન (P2P) વ્યવહારો પર પણ શૂન્ય MDR યથાવત્ રહેશે.

P2P અને P2M વ્યવહારો વચ્ચેનો તફાવત અહીં ખાસ મહત્ત્વનો છે. P2P વ્યવહારમાં એક વ્યક્તિ બીજી વ્યક્તિને નાણાં મોકલે છે, જ્યારે P2M વ્યવહારમાં ગ્રાહક કોઈ દુકાનદાર, વેપારી કે સેવા પ્રદાતાને ચુકવણી કરે છે. પ્રસ્તાવિત ચાર્જનું માળખું ખાસ કરીને નિર્ધારિત મર્યાદા કરતાં વધુ રકમના વેપારી વ્યવહારોને ધ્યાનમાં રાખીને તૈયાર કરવામાં આવ્યું છે.

નાના વેપારીઓ માટે શૂન્ય MDRની જોગવાઈ ચાલુ રહે તો તેમના ડિજિટલ પેમેન્ટ ખર્ચ પર સીધી અસર મર્યાદિત રહી શકે છે. તેમ છતાં, કયા વેપારીને નાના વેપારી તરીકે ગણવામાં આવશે, કઈ પ્રકારની ચુકવણી પર ચાર્જ લાગુ પડશે અને કઈ પર નહીં, તે અંગે અંતિમ નિયમો અને પાત્રતાની શરતો સ્પષ્ટ હોવી જરૂરી રહેશે.

સુપ્રીમ કોર્ટમાં પડકાર, કેન્દ્ર સરકાર અને અન્ય સંસ્થાઓને નોટિસ
MDRના નવા માળખા અંગેનો વિવાદ હવે કાનૂની સ્તરે પણ પહોંચ્યો છે. 28 સપ્ટેમ્બરના રોજ સુપ્રીમ કોર્ટે ચોક્કસ વ્યક્તિથી વેપારી સુધીના UPI વ્યવહારો પર MDR લાગુ કરવાના કેન્દ્ર સરકારના નિર્ણય પર સ્ટે આપવાનો ઇનકાર કર્યો હતો. આ સાથે, સર્વોચ્ચ અદાલતે આ માળખાને પડકારતી અરજીના સંદર્ભમાં કેન્દ્ર સરકાર, ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI) અને નેશનલ પેમેન્ટ્સ કોર્પોરેશન ઓફ ઇન્ડિયા (NPCI)ને નોટિસ પાઠવી છે.

કોર્ટ દ્વારા સ્ટે આપવાનો ઇનકાર થવાનો અર્થ એ નથી કે માળખાને અંતિમ ન્યાયિક માન્યતા મળી ગઈ છે. અરજી પર આગળની સુનાવણી અને સંબંધિત પક્ષોના જવાબ બાદ જ કાનૂની વિવાદ અંગે વધુ સ્પષ્ટતા થઈ શકશે. તેથી, MDRના અમલીકરણની તારીખ અને કાનૂની પડકાર બંને બાબતો પર પેમેન્ટ ક્ષેત્રની નજર રહેશે.

આ કાનૂની પ્રક્રિયા વચ્ચે અમલીકરણની તારીખ લંબાવવાની શક્યતા સામે આવવાથી વેપારીઓ અને પેમેન્ટ સેવા પ્રદાતાઓને તૈયારીઓ માટે વધારાનો સમય મળી શકે છે. જોકે, આ વિલંબનો નિર્ણય કાનૂની પડકારને કારણે જ લેવામાં આવી રહ્યો છે એવું નિશ્ચિતપણે કહી શકાય નહીં. ઉપલબ્ધ માહિતી અનુસાર, તહેવારોની મોસમ અને હિતધારકોને તૈયારી માટે સમય આપવાની બાબતો પણ ચર્ચામાં છે.
વેપારીઓ અને ગ્રાહકો પર શું અસર પડી શકે?
MDRના અમલીકરણને લઈને વેપારીઓમાં મુખ્ય પ્રશ્ન એ રહેશે કે નવા ચાર્જથી તેમના પેમેન્ટ સ્વીકારવાના કુલ ખર્ચમાં કેટલો ફેરફાર થશે. ખાસ કરીને ઊંચી રકમના ડિજિટલ વ્યવહારો કરતા વેપારીઓ માટે MDRના દર, મહત્તમ ચાર્જ અને લાગુ પડતી શરતો મહત્ત્વપૂર્ણ બની શકે છે. બીજી તરફ, નાના વેપારીઓને શૂન્ય MDRની રાહત મળતી રહે તો તેમની સ્થિતિ અલગ હોઈ શકે છે.

ગ્રાહકોના દૃષ્ટિકોણથી પણ આ માળખાની અસર સમજવી જરૂરી છે. વેપારી પર લાગતો MDR આપમેળે ગ્રાહક પાસેથી વસૂલવામાં આવતો ચાર્જ નથી. ગ્રાહક પર કોઈ વધારાનો ચાર્જ લાગુ પડશે કે નહીં તે સંબંધિત નિયમો, વેપારીની નીતિ અને લાગુ પડતી વ્યવસ્થાઓ પર આધારિત રહેશે. તેથી, MDRની દરખાસ્તને કારણે દરેક UPI ચુકવણી મોંઘી બની જશે એવું માનવું યોગ્ય નથી.

ડિજિટલ પેમેન્ટ વ્યવસ્થામાં વિશ્વાસ જાળવવા માટે ચાર્જ અંગે પારદર્શિતા, વેપારીઓને યોગ્ય માર્ગદર્શન અને ગ્રાહકોને સ્પષ્ટ માહિતી આપવી મહત્ત્વપૂર્ણ રહેશે. અમલીકરણની તારીખ લંબાવવામાં આવે તો સંબંધિત પક્ષોને આ બાબતો અંગે સ્પષ્ટતા મેળવવાની વધુ તક મળી શકે છે.

1 જાન્યુઆરી 2027ની તારીખ અંગે અંતિમ નિર્ણયની રાહ
હાલની સ્થિતિમાં MDRના નવા માળખાના અમલીકરણને 1 જાન્યુઆરી, 2027 સુધી મુલતવી રાખવાની શક્યતા છે, પરંતુ આ અંગે સત્તાવાર અને અંતિમ જાહેરાત થવાની બાકી છે. નવા માળખાના દરોમાં ફેરફાર નહીં થાય તેવા સંકેતો વચ્ચે તેની અમલીકરણ તારીખ, પાત્ર વ્યવહારોની ચોક્કસ વ્યાખ્યા અને આવકની વહેંચણી અંગેના કરારો મહત્ત્વના બની રહેશે.

તહેવારોની મોસમમાં ડિજિટલ પેમેન્ટનો વધતો ઉપયોગ, વેપારીઓની તૈયારી, બેંકો અને પેમેન્ટ એગ્રીગેટર્સ વચ્ચેની વાટાઘાટો તથા સુપ્રીમ કોર્ટમાં ચાલી રહેલી કાનૂની પ્રક્રિયા—આ તમામ પરિબળો આગામી નિર્ણયને મહત્ત્વપૂર્ણ બનાવે છે. હવે નજર એ વાત પર રહેશે કે સંબંધિત સત્તાવાળાઓ અમલીકરણની નવી તારીખ અંગે ક્યારે અંતિમ નિર્ણય લે છે અને સૂચિત MDR માળખાની અમલવારી માટે કઈ ચોક્કસ શરતો નક્કી કરવામાં આવે છે.

મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર જ્ઞાનેશ કુમાર સામે વિપક્ષનો વિરોધ શેરીઓથી આગળ વધતો હોય તેવું લાગે છે. ઇન્ડિયા બ્લોકના સાંસદો રાષ્ટ્રપતિ દ્રૌપદી મુર્મુ સાથે મુલાકાતની માંગ કરી રહ્યા છે. તેઓ ચૂંટણી પંચ અંગેની તેમની માંગણીઓ દર્શાવતો રાષ્ટ્રપતિને એક મેમોરેન્ડમ સુપરત કરવાની તૈયારી કરી રહ્યા છે. સૂત્રોના જણાવ્યા અનુસાર, આજે, બુધવાર, 7 ઓક્ટોબરના રોજ યોજાનારી લંચ મીટિંગમાં 150 થી વધુ વિપક્ષી સાંસદો મેમોરેન્ડમ પર હસ્તાક્ષર કરે તેવી અપેક્ષા છે. આમાં સીઈસી જ્ઞાનેશ કુમારના રાજીનામાની માંગનો સમાવેશ થશે.

રાષ્ટ્રપતિને મળવાની રાહ જોવી
ઇન્ડિયા બ્લોકના સૂત્રોના જણાવ્યા અનુસાર, વિપક્ષ રાષ્ટ્રપતિને મળવા માટે શુક્રવાર સુધી રાહ જોશે. જો ત્યાં સુધીમાં સમય આપવામાં નહીં આવે, તો વિપક્ષ બીજી વિરોધ કૂચ પર વિચાર કરી રહ્યું છે.

આ પગલું એવા સમયે આવ્યું છે જ્યારે ચૂંટણી પંચ અને વિપક્ષ વચ્ચે SIR અંગે સંઘર્ષ વધી રહ્યો છે. વિપક્ષનો આરોપ છે કે મતદાર યાદીઓની ખાસ સઘન સુધારણા પ્રક્રિયા અંગેની તેમની ચિંતાઓને દૂર કરવામાં આવી રહી નથી.

મંગળવારે દિલ્હીમાં એક ઉચ્ચ-વોલ્ટેજ વિરોધ પ્રદર્શન થયું.

ગઈકાલે, મંગળવાર, 6 ઓક્ટોબરના રોજ, વિપક્ષી નેતા રાહુલ ગાંધીના નેતૃત્વમાં, ઈન્ડિયા બ્લોકના સાંસદોએ સંસદથી ચૂંટણી પંચના મુખ્યાલય સુધી કૂચ કરવાનો પ્રયાસ કર્યો. વિપક્ષી સાંસદો ચૂંટણી પંચ સાથે મુલાકાત અને મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર જ્ઞાનેશ કુમારના રાજીનામાની માંગ કરી રહ્યા હતા.

પોલીસે કૂચને આગળ વધતા અટકાવી, ત્યારબાદ વિરોધીઓ આકાશવાણી ભવન પહોંચ્યા. રાહુલ ગાંધી અને પ્રિયંકા ગાંધી વાડ્રા સહિત અનેક વિપક્ષી નેતાઓએ આકાશવાણી ભવન ખાતે ધરણા કર્યા. બાદમાં, પોલીસે મોડી સાંજે તેમની અટકાયત કરી.

કોઈએ મુલાકાતની માંગ કરી ન હતી – ચૂંટણી પંચ
ચૂંટણી પંચે જણાવ્યું હતું કે મંગળવારે સાંજે 4 વાગ્યા સુધી, કોઈ રાજકીય પક્ષે ઔપચારિક રીતે કમિશન સાથે મુલાકાતની માંગ કરી ન હતી. પંચે જણાવ્યું હતું કે તેને દિલ્હી પોલીસ તરફથી પાછળથી માહિતી મળી હતી કે સાંસદોનું એક પ્રતિનિધિમંડળ કમિશન સાથે મુલાકાત કરવા અને મેમોરેન્ડમ સબમિટ કરવા માંગે છે.

ECI એ જણાવ્યું હતું કે, તેના સ્થાપિત પ્રોટોકોલ હેઠળ, રાજકીય પક્ષો અથવા સંયુક્ત પ્રતિનિધિમંડળોએ તેમના અધિકૃત પ્રતિનિધિઓ દ્વારા અગાઉથી મુલાકાત લેવી આવશ્યક છે, અને આવી બેઠકો કમિશનના પરિસરમાં યોજવામાં આવે છે.

આજે વિરોધમાં AAP જોડાઈ
વિપક્ષની રણનીતિ હવે કોંગ્રેસ સુધી મર્યાદિત નથી રહી. મંગળવારના માર્ચથી દૂર રહેનાર આમ આદમી પાર્ટી આજે, બુધવારે દિલ્હીના મુખ્ય ચૂંટણી અધિકારીના કાર્યાલયની બહાર વિરોધમાં જોડાઈ રહી છે. AAP પણ આજે વિરોધ પ્રદર્શનનું નેતૃત્વ કરી રહી છે, કોંગ્રેસ, ડાબેરી પક્ષો અને અન્ય વિપક્ષી જૂથો સાથે જોડાઈ રહી છે. કોંગ્રેસના વરિષ્ઠ નેતા રાહુલ ગાંધી ચૂંટણી પ્રક્રિયામાં “મત ચોરી”નો આરોપ લગાવતા CECના રાજીનામાની માંગ કરી રહ્યા છે. ચૂંટણી પંચે આ આરોપોને ફગાવી દીધા છે અને મતદાર યાદી સુધારણા પ્રક્રિયાનો બચાવ કર્યો છે.

સંસદના ચોમાસુ સત્રની બેઠકો પૂર્ણ થયાને લગભગ બે મહિના થવા આવ્યા છે, પરંતુ સત્રનું સત્તાવાર રીતે સમાપન થયું નથી. ત્યારબાદ વિશેષ સત્રની અટકળો ચાલી રહી છે. લોકસભા અને રાજ્યસભાને 13 ઑગસ્ટે અનિશ્ચિત મુદત માટે સ્થગિત કરવામાં આવી હતી.

મંગળવાર સુધી સત્રાવસાનની સૂચના જારી કરવામાં આવી નથી. આ રીતે બંને ગૃહો 54 દિવસથી સત્રાવસાન વિના છે. બંને ગૃહો એકસાથે સત્રાવસાન વિના રહેવાની આ સૌથી લાંબી અવધિ છે.

આ પહેલાં 1989માં બંને ગૃહો 53 દિવસ સુધી આવી સ્થિતિમાં રહ્યા હતા. ત્યારે 18 ઑગસ્ટે બંને ગૃહો સ્થગિત થયા હતા અને સત્રાવસાન કર્યા વિના 11 ઑક્ટોબરે એ જ સત્રની બેઠક ફરી શરૂ થઈ હતી. આ વખતે 54 દિવસ પૂર્ણ થયા હોવા છતાં ન તો બેઠક બોલાવવામાં આવી છે અને ન તો સત્રાવસાન થયું છે.

વટહુકમનો રસ્તો બંધ, પરંતુ આ સત્રમાં બેઠક શક્ય

સત્ર સમાપ્ત જાહેર ન થયું હોવાથી જરૂર પડે ત્યારે સરકાર પાસે આ જ સત્રની બેઠક ફરીથી બોલાવવાનો વિકલ્પ ખુલ્લો છે. સત્તારૂઢ ખેમા સાથે સંકળાયેલા સૂત્રોના જણાવ્યા અનુસાર, આગામી દિવસોમાં સંસદની બેઠક બોલાવવાની સંભાવનાઓ અંગે ચર્ચા ચાલી રહી છે.

રાજકીય વર્તુળોમાં સીમાંકન, લોકસભા બેઠકોની સંખ્યા વધારવા અને મહિલા અનામત લાગુ કરવા સંબંધિત આગામી પગલાં અંગે પણ અટકળો ચાલી રહી છે. જોકે સરકારે બેઠક બોલાવવા અથવા તેના એજન્ડા અંગે કોઈ સત્તાવાર જાહેરાત કરી નથી.

સત્રાવસાન ન થવાને કારણે આ સત્રની બેઠક ફરીથી બોલાવી શકાય છે. વર્તમાન સ્થિતિની એક મહત્વપૂર્ણ બંધારણીય અસર અધ્યાદેશ પર છે. અનુચ્છેદ 123 હેઠળ અધ્યાદેશ ત્યારે જ બહાર પાડી શકાય છે, જ્યારે સંસદના બંને ગૃહો સત્રમાં ન હોય. એટલે કે સત્રાવસાન ન થાય ત્યાં સુધી અધ્યાદેશ આવી શકતો નથી.

નિષ્ણાતે કહ્યું- ઠકનો વિકલ્પ ખુલ્લો, અધ્યાદેશનો માર્ગ બંધ

રાજકીય વિશ્લેષક સંજય કુમારના જણાવ્યા મુજબ, સત્રાવસાન ન થવાને કારણે આ સત્રની બેઠક ફરીથી બોલાવી શકાય છે. વર્તમાન સ્થિતિની એક મહત્વપૂર્ણ બંધારણીય અસર અધ્યાદેશ પર છે. અનુચ્છેદ 123 હેઠળ અધ્યાદેશ ત્યારે જ બહાર પાડી શકાય છે, જ્યારે સંસદના બંને ગૃહો સત્રમાં ન હોય. એટલે કે સત્રાવસાન ન થાય ત્યાં સુધી અધ્યાદેશ આવી શકતો નથી.

લોકસભામાં 114 કલાકમાંથી 96 કલાક કામ થયું નથી

ચોમાસુ સત્રમાં લોકસભાની 19 બેઠકો યોજાઈ. ગૃહની સામાન્ય બેઠક સવારે 11 વાગ્યાથી સાંજે 6 વાગ્યા સુધી ચાલે છે. બપોરે 1થી 2 વાગ્યા સુધી ભોજન વિરામ રહે છે. એટલે કે એક દિવસમાં લગભગ 6 કલાક કાર્યવાહી માટેનો સમય હોય છે.

આ હિસાબે 19 બેઠકોમાં આશરે 114 કલાક કાર્યવાહી થવાની હતી, પરંતુ તે આશરે 17 કલાક 30 મિનિટ જ ચાલી. એટલે કે આશરે 96 કલાક 30 મિનિટ ઓછી કાર્યવાહી થઈ.

ત્યાં જ, 2025નું ચોમાસુ સત્ર 21 જુલાઈથી 21 ઑગસ્ટ 2025 સુધી ચાલ્યું હતું. તેમાં લોકસભા અને રાજ્યસભાની 21-21 બેઠકો યોજાઈ હતી. લોકસભામાં માત્ર 37 કલાક કામ થયું હતું.

રાજ્યસભામાં 114 કલાકમાંથી 76 કલાક 34 મિનિટ કામ થયું નહીં

ચોમાસુ સત્રમાં રાજ્યસભાની બેઠકો પણ લોકસભા જેટલી જ હતી અને 114 કલાક કાર્યવાહી થવાની હતી, પરંતુ રાજ્યસભામાં આશરે 37 કલાક 24 મિનિટ જ કામ થયું. એટલે કે આશરે 76 કલાક 36 મિનિટ ઓછી કાર્યવાહી થઈ.

ચોમાસુ સત્રમાં 12 નવા બિલ રજૂ, 11 બંને ગૃહોમાં પસાર

2026ના ચોમાસુ સત્રમાં કુલ 12 નવા બિલ રજૂ કરવામાં આવ્યા. તેમાં 10 લોકસભામાં અને 2 રાજ્યસભામાં રજૂ થયા. લોકસભામાં રજૂ કરાયેલા બિલ કર, બેન્કિંગ, ખનન, ટ્રિબ્યુનલ, જન્મ-મૃત્યુ નોંધણી, પરીક્ષામાં નકલ રોકવા, કેરળનું નામ બદલવા અને સુપ્રીમ કોર્ટમાં ન્યાયાધીશોની સંખ્યા જેવા મુદ્દાઓ સાથે સંબંધિત છે.

માઇન્સ એન્ડ મિનરલ્સ સુધારા બિલ રાજ્યસભામાં પસાર થયા બાદ હવે 12માંથી 11 બિલ બંને ગૃહોમાંથી પસાર થઈ ચૂક્યા છે. માત્ર ભારતીય આંકડાશાસ્ત્ર સંસ્થા બિલ હજુ બંને ગૃહોમાંથી પસાર થયું નથી. રાજ્યસભામાં રજૂ કરાયેલા બંને બિલ પણ લોકસભામાંથી પસાર થઈ ચૂક્યા છે.

મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર (CEC) અને ચૂંટણી કમિશનરોની નિમણૂક માટે 2023માં બનાવેલા કાયદા અંગે સુપ્રીમ કોર્ટમાં મોટો વળાંક આવ્યો છે. આ કેસમાં અગાઉ બે જજોનો અલગ-અલગ અભિપ્રાય આવ્યાં બાદ, હવે એ જ ચૂકાદાને રદ્દ અથવા પાછો ખેંચવાની માંગ કરતી ‘રિકોલ અરજી’ પર સુપ્રીમ કોર્ટ વિચાર કરવા તૈયાર થઈ છે.

મુખ્ય ન્યાયાધીશ (CJI) સૂર્યકાંત, જસ્ટિસ જોયમાલ્ય બાગચી અને જસ્ટિસ વી. મોહનાની ખંડપીઠ સમક્ષ સિનિયર વકીલે આ મુદ્દો ઉઠાવ્યો હતો, જેનાં પર કોર્ટે કહ્યું છે કે તેઓ આ અરજીની ચકાસણી કરીને આગળનો નિર્ણય લેશે.

આ વિવાદ મૂળ 2023ના એ નવા નિયમને કારણે ઊભો થયો છે, જેમાં ચૂંટણી કમિશનરની પસંદગી કરતી કમિટીમાંથી દેશનાં મુખ્ય ન્યાયાધીશ (CJI)ને બાદ કરી દેવાયાં છે. કાયદાની કાયદેસરતાને પડકારતી અરજીઓને વરિષ્ઠ બંધારણીય બેન્ચ સમક્ષ મોકલવી કે નહીં.

તે અંગે 23 સપ્ટેમ્બરે જસ્ટિસ દીપાંકર દત્ત અને જસ્ટિસ સતીશ ચંદ્ર શર્માની બેન્ચ વચ્ચે મતભેદ થયો હતો. જસ્ટિસ દત્ત આ કેસને મોટી બેન્ચ પાસે મોકલવાની વિરુદ્ધમાં હતા, જ્યારે જસ્ટિસ શર્મા મોકલવાની તરફેણમાં હતા. 

બે જજો એકમત ન થઈ શકતાં આ મામલો નવી બેન્ચની રચના માટે CJI પાસે પહોંચ્યો હતો. દરમિયાન, સિનિયર એડવોકેટ ગોપાલ શંકરનારાયણણે CJI સમક્ષ રિકોલ અરજી રજૂ કરીને વિનંતી કરી કે જૂના વિભાજિત ચૂકાદાને રદ્દ કરવા અંગે ઝડપથી સુનાવણી કરવામાં આવે. તેમણે સ્પષ્ટતા કરી હતી કે પહેલાં આ બાબત જસ્ટિસ દત્તની બેન્ચ સમક્ષ મુકાઈ હતી, પણ ત્યાંથી તેમને મુખ્ય ન્યાયાધીશ પાસે જવાની સૂચના મળી હતી.

સુનાવણી દરમિયાન ક્યુરેટિવ પિટિશન (સુધારા અરજી)નો પણ ઉલ્લેખ થયો હતો. તેના પર વકીલે સ્પષ્ટ કર્યું કે આ રિકોલ અરજી ક્યુરેટિવ પિટિશનથી સાવ અલગ છે અને તેની સુનાવણી પણ અલગ રીતે થવી જોઈએ. હવે ચીફ જસ્ટિસ આ અરજીની સમીક્ષા કર્યા બાદ નવી બેન્ચની રચના અથવા આગળની સુનાવણી અંગે નિર્ણય લેશે, જેના પર સૌની નજર રહેશે.

રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘ (RSS)ના સરસંઘચાલક ડૉ. મોહન ભાગવતે મંગળવારે (6 ઓક્ટોબર) મધ્યપ્રદેશના બાલાઘાટની મુલાકાત લીધી હતી. અહીં જિલ્લાના લાંજી વિસ્તારના કરંજા ગામમાં નવનિર્મિત સ્મૃતિ ભવન અને માધવ નેત્રાલયનું ઉદ્ઘાટન કરવામાં આવ્યું હતું. કાર્યક્રમમાં RSSના અધિકારીઓ, કાર્યકરો સહિત મોટી સંખ્યામાં સ્થાનિક નાગરિકો ઉપસ્થિત રહ્યા હતા.કાર્યક્રમને સંબોધતા મોહન ભાગવતે કાર્ય અને સેવાભાવના મહત્વ પર ભાર મૂક્યો હતો. તેમણે કહ્યું કે જ્યાં પ્રત્યક્ષ રીતે કાર્ય થઈ રહ્યું હોય ત્યાં વધારે બોલવાની જરૂર રહેતી નથી. તેમના જણાવ્યા મુજબ, ભાષણો સમય સાથે સમાપ્ત થઈ જાય છે અને લોકો તેને ભૂલી પણ જાય છે, પરંતુ કરવામાં આવેલું કાર્ય લાંબા સમય સુધી યાદ રહે છે.

મોહન ભાગવતે કહ્યું કે, “ભાષણો જરૂરી નથી, કાર્ય જ મહત્વપૂર્ણ છે.” તેમણે સમજાવ્યું કે કોઈ વ્યક્તિના જીવન અને તેના કાર્યો જ તેની સાચી ઓળખ બનાવે છે. તેમણે કહ્યું કે દરેક વ્યક્તિ સ્વર્ગસ્થ બાળાસાહેબ દેવરસ અને ભૌરાવ દેવરસ વિશે વિસ્તૃત જાણકારી ધરાવતો ન હોય, પરંતુ તેમનું જીવન અને દેશવાસીઓની સેવા માટેનું સમર્પણ તેમને લોકોની સ્મૃતિમાં જીવંત રાખે છે.બાળાસાહેબ અને ભૌરાવ દેવરસના જીવનનો ઉલ્લેખ

કરંજા ખાતેના સંબોધનમાં મોહન ભાગવતે RSSના ત્રીજા સરસંઘચાલક બાળાસાહેબ દેવરસ અને ભૌરાવ દેવરસના જીવન અને કાર્યને યાદ કર્યા હતા. તેમણે જણાવ્યું હતું કે ઊંચા હોદ્દા પર હોવા છતાં દેવરસ ભાઈઓએ સામાન્ય જીવનશૈલી અને સાદગી જાળવી રાખી હતી. તેમણે સમગ્ર જીવન રાષ્ટ્ર અને સમાજની સેવા માટે સમર્પિત કર્યું હતું.

મોહન ભાગવતે જણાવ્યું હતું કે દેવરસ ભાઈઓના જીવનમાં રાષ્ટ્ર પ્રત્યેની નિષ્ઠા અને સેવા ભાવના સ્પષ્ટપણે જોવા મળતી હતી. તેમણે “તમારી કીર્તિ સદાકાળ જીવંત રહે, માતા, ભલે આપણે જીવીએ કે મરીએ”ની ભાવનાને તેમના જીવન સાથે જોડીને વાત કરી હતી.

તેમણે કહ્યું કે આ જ સેવાભાવ અને સંસ્કારને ધ્યાનમાં રાખીને કરંજા ખાતે આંખની હોસ્પિટલ અને સેવા ન્યાસની સ્મારક ઇમારતનું નિર્માણ કરવામાં આવ્યું છે. આ બંને પ્રકલ્પોને સમાજસેવાની ભાવનાના ઉદાહરણ તરીકે રજૂ કરવામાં આવ્યા હતા.

કેપ્ટન સ્મિત માછરની પણ પ્રશંસા

મોહન ભાગવતે પોતાના સંબોધન દરમિયાન કેપ્ટન સ્મિત માછરનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો હતો. તેમણે સ્મિત માછરના સાહસ અને માનવતા માટે પ્રશંસા વ્યક્ત કરી હતી.

તેમણે કહ્યું કે મુશ્કેલ પરિસ્થિતિમાં છરીના ઘા સહન કર્યા બાદ પણ સ્મિત માછરે પોતાના જીવની પરવા કર્યા વિના અન્ય લોકોને બચાવવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો. મોહન ભાગવતે કહ્યું કે સ્મિત માછર ભારતીય માટીના સંસ્કાર અને તેમાં રહેલી માનવતા તથા સેવા ભાવનાનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે.

તેમણે વધુમાં જણાવ્યું કે આવા લોકોના કાર્યથી સમાજમાં સેવા, હિંમત અને રાષ્ટ્ર પ્રત્યેની જવાબદારીની ભાવના મજબૂત બને છે. તેમના મતે, વ્યક્તિના શબ્દો કરતાં તેના કાર્યો લાંબા સમય સુધી સમાજ પર અસર છોડી શકે છે.