રાષ્ટ્રીય ગીત વંદે ભારતની રચનાને 150 વર્ષ થઈ ગયા છે. દેશના સ્વાતંત્ર્ય સેનાનીઓનું એક સમયે અમર સૂત્ર, વંદે માતરમ્, આજે પણ આપણી માતૃભૂમિ પ્રત્યેના આપણા અતૂટ પ્રેમનું પ્રતીક છે. વંદે માતરમ પહેલીવખત સાતમી નવેમ્બર 1875ના રોજ બંગદર્શનમાં લખાયું અને પ્રકાશિત થયું. બંકિમચંદ્ર ચેટરજીએ તેને 1882માં આનંદમઠમાં પ્રકાશિત કર્યું. રાષ્ટ્રગીત જન ગણ મનના લેખક રવીન્દ્રનાથ ટાગોરે તેને સંગીતમાં ગોઠવ્યું. વંદે વંદે માતરમ્ ની કવિતાથી રાષ્ટ્રીય ગીત સુધીની સફર અવિસ્મરણીય છે. ત્યારે વંદે માતરમ્ ના ઈતિહાસ વિશે જાણીએ…
16 એપ્રિલ 1907ના રોજ અંગ્રેજી દૈનિક ‘વંદે માતરમ્’માં પ્રકાશિત એક લેખમાં અરવિંદોએ જણાવ્યું હતું કે બંકિમચંદ્ર ચેટરજીએ આ અમર ગીત 32 વર્ષ પહેલાં 1875માં લખ્યું હતું. પુસ્તક તરીકે પ્રકાશિત થાય તે પહેલાં આનંદ મઠ બંગાળી માસિક મેગેઝિન બંગદર્શનમાં દૈનિક કરવામાં આવ્યું હતું. ભારતના સ્વતંત્રતા ચળવળના મુખ્ય વ્યક્તિઓમાંના એક મેડમ ભીકાજી કામાએ 1907માં સ્ટટગાર્ટ બર્લિનમાં ભારતની બહાર પ્રથમ વખત વંદે માતરમ્ લખેલો તિરંગો ધ્વજ ફરકાવ્યો હતો.
•બંકિમચંદ્ર ચેટરજીએ વંદે માતરમ્ ગીત સાતમી નવેમ્બર 1875ના રોજ લખ્યું હતું.
•વંદે માતરમ્ 1882માં બંકિમચંદ્ર ચેટરજીની નવલકથા આનંદ મઠમાં પ્રકાશિત થયું હતું.
•વર્ષ 1896માં રવિન્દ્રનાથ ટાગોરે કલકત્તા કોંગ્રેસ અધિવેશનમાં વંદે માતરમ્ ગાયું હતું.
•સાતમી ઓગસ્ટ 1905ના રોજ વંદે માતરમ્ એક રાજકીય સૂત્ર તરીકે ગવાયું હતું.
•વર્ષ 1905માં બંગાળમાં ભાગલા વિરોધી અને સ્વદેશી ચળવળો દરમિયાન વંદે માતરમ્ વિરોધનો વિષય બન્યો હતો.
•1907માં મેડમ ભીખાજી કામાએ વિદેશમાં વંદે માતરમ્ લખેલો ધ્વજ ફરકાવ્યો હતો.
•કોંગ્રેસના વારાણસી અધિવેશનમાં વંદે માતરમ્ ગીતને તમામ ભારતીય સભાઓમાં ગવાયું હતું.
•24મી જાન્યુઆરી 1950ના રોજ તેને રાષ્ટ્રીય ગીત તરીકે સ્વીકારવામાં આવ્યું હતું.
આનંદ મઠ શું હતું?
આનંદ મઠ નવલકથાની વાર્તા સાધુઓના એક જૂથની આસપાસ ફરે છે જે પોતાની માતૃભૂમિ માટે પોતાના જીવનનું બલિદાન આપવા તૈયાર છે. માતૃભૂમિને દેવી માં તરીકે પૂજવામાં આવતી હતી અને દેશભક્તિને ધર્મ માનવામાં આવતો હતો. માતૃભૂમિને ત્રણ મૂર્તિઓમાં માતાના રૂપમાં દર્શાવવામાં આવી હતી.
વંદે માતરમ્ ના લેખક બંકિમચંદ્ર ચેટરજી 19મી સદીના બંગાળના સૌથી જાણીતા લેખક હતા. નવલકથાઓ, કવિતાઓ અને નિબંધો દ્વારા, તેમણે બંગાળી સાહિત્યમાં રાષ્ટ્રવાદની ભાવના જગાડી જે ધીમે ધીમે સૂર્યપ્રકાશની જેમ ફેલાઈ ગઈ. આનંદ મઠ, કપાલકુંડલા દુર્ગેશ નંદિની અને દેવી ચૌધરાણી પણ તેમની લખેલી કૃતિઓ છે. તેમાં ગુલામીના સમયમાં સામાજિક મર્યાદાઓનું નિરૂપણ કરે છે.
નવેમ્બર 1905માં જ્યારે પશ્ચિમ બંગાળના રંગપુરની એક શાળામાં 200 વિદ્યાર્થીઓને વંદે માતરમ્ ગાવા બદલ પાંચ રૂપિયાનો દંડ ફટકારવામાં આવ્યો, ત્યારે એક ચિનગારી સળગી ઊઠી. આ બ્રિટિશ શાસન સામે વિરોધનું પ્રતીક બની ગયું. વંદે માતરમ્ ગાવાને રોકવા માટે પોલીસ તહેનાત કરાઈ હતી. નવેમ્બર 1906માં મહારાષ્ટ્રના ધુલિયા વિસ્તારમાં એક વિશાળ મેળાવડામાં વંદે માતરમ્ ના નારા લગાવવામાં આવ્યા ત્યારે સરકાર હચમચી ગઈ હતા. લોકમાન્ય તિલકને માંડલેમાં કેદ કરવામાં આવ્યા ત્યારે મોટી સંખ્યામાં દેખાવકારોએ આ જ ગીત ગાયું હતું, જેના કારણે પોલીસે લાઠીચાર્જ અને ધરપકડ કરી હતી.
ઓક્ટોબર 1905માં દેશભક્તિને પ્રોત્સાહન આપવા માટે કલકત્તામાં બંદે માતરમ્ સંગઠનની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી. આ સંગઠનના સભ્યો દર રવિવારે સવારે શોભાયાત્રા કાઢતા હતા, જેમાં વંદે માતરમ્ ગાતા હતા. લોકોએ સ્વતંત્રતા ચળવળમાં સ્વેચ્છાએ દાન પણ આપ્યું હતું. રવીન્દ્રનાથ ટાગોરે પણ ઘણી વખત આ શોભાયાત્રાઓમાં ભાગ લીધો હતો.
20 મે 1906ના રોજ બારીસાલ વિસ્તારમાં (હવે બાંગ્લાદેશમાં) એક વંદે માતરમ્ રેલીમાં દસ હજારથી વધુ લોકો એકઠા થયા હતા. હિન્દુ અને મુસ્લિમ બંનેએ વંદે માતરમ્ ના ધ્વજ લઈને અને સૂત્રોચ્ચાર કરીને શેરીઓમાં કૂચ કરી હતી. ઓગસ્ટ 1906માં બિપિન ચંદ્ર પાલે વંદે માતરમ્ નામનું એક અંગ્રેજી અખબાર શરૂ કર્યું. અરબિંદો પાછળથી તેના સહ-સંપાદક બન્યા. આ અખબાર ભારતમાં રાષ્ટ્રવાદી ચળવળને પ્રજ્વલિત કરવામાં એક શક્તિશાળી સાધન બન્યું.
વંદે માતરમ બ્રિટિશ શાસનથી મુક્ત થવાના આંદોલનનો પર્યાય બની ગયું. આ ગીત અને સૂત્રએ બ્રિટિશ સરકારને ચિંતામાં મૂકી દીધી. સરકારે શાળાઓ અને કોલેજોમાં વંદે માતરમ્ ગાવા અથવા વાંચવા પર પ્રતિબંધ મૂક્યો. જે સંસ્થાઓએ આવું કર્યું તેમને માન્યતા રદ કરવાની ચેતવણી આપવામાં આવી હતી અને આંદોલનમાં ભાગ લેનારાઓને તેમની નોકરીમાંથી બરતરફ કરવામાં આવશે.
વંદે માતરમ્ નો સૌપ્રથમ ઉપયોગ સાતમી ઓગસ્ટ 1905ના રોજ વિરોધ તરીકે કરવામાં આવ્યો હતો. હજારો વિદ્યાર્થીઓએ કોલકાતા ટાઉન હોલ તરફ કૂચ કરી વંદે માતરમ્ ના નારા લગાવ્યા, જેણે બ્રિટિશ સરકારને હચમચાવી દીધી. ત્યાં એક વિશાળ મેળાવડાએ વિદેશી વસ્તુઓનો બહિષ્કાર અને સ્વદેશી ચળવળનું આહ્વાન કરતો ઠરાવ પસાર કર્યો, જે બંગાળના ભાગલા સામેના આંદોલનનો સંકેત આપે છે. એપ્રિલ 1906માં પૂર્વ બંગાળના બારીસાલમાં બંગાળ પ્રાંતીય પરિષદ પર પ્રતિબંધ હોવા છતાં, હજારો લોકોએ વંદે માતરમ્ ના નારા લગાવ્યા. મે 1907માં લાહોર અને રાવલપિંડીમાં સરઘસો દરમિયાન વંદે માતરમ્ પણ ગાવામાં આવ્યું. બ્રિટિશ પોલીસે વિરોધ પ્રદર્શનોને દબાવવાનો પ્રયાસ કર્યો.
