વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી 17 જુલાઈના રોજ હરિયાણાના જીંદ રેલ્વે સ્ટેશનથી દેશની પહેલી હાઇડ્રોજન ફ્યુઅલ સેલ ટ્રેનને લીલી ઝંડી આપે તેવી અપેક્ષા છે. ભારતીય રેલ્વે માટે, આ ફક્ત એક નવી ટ્રેનનું લોન્ચિંગ નથી, પરંતુ સ્વચ્છ અને હરિયાળી પરિવહન તરફ એક મોટું પગલું છે. આ ટ્રેનનું છેલ્લા અઢી મહિનાથી સોનીપત, જીંદ અને નવી દિલ્હી વચ્ચે વિવિધ પરિસ્થિતિઓમાં પરીક્ષણ કરવામાં આવી રહ્યું છે. આ હાઇડ્રોજન સંચાલિત ટ્રેન પરંપરાગત ડીઝલ એન્જિન કરતાં વધુ પર્યાવરણને અનુકૂળ માનવામાં આવે છે કારણ કે તે કાર્બન ઉત્સર્જન અને માત્ર પાણીની વરાળ ઉત્પન્ન કરતી નથી. રેલ્વે અનુસાર, આ ટ્રેન હાઇડ્રોજન ફ્યુઅલ સેલ ટેકનોલોજી પર આધારિત છે, જે મોટરોને પાવર આપવા માટે હાઇડ્રોજનને વીજળીમાં રૂપાંતરિત કરે છે. ચાલો આ ટ્રેનની વિગતો સમજીએ.
હાઇડ્રોજન ટ્રેન શરૂઆતમાં હરિયાણાના જીંદ અને સોનીપત વચ્ચે દોડશે. તે દરરોજ બે રાઉન્ડ ટ્રીપ કરશે, જે લગભગ 356 કિલોમીટરનું અંતર કાપશે. ટ્રેનમાં કુલ 10 કોચ છે, જેમાં બે ડ્રાઇવિંગ પાવર કાર અને આઠ પેસેન્જર કોચનો સમાવેશ થાય છે. તેમાં 682 બેઠકો છે અને કુલ 2,600 મુસાફરોની ક્ષમતા છે. રેલ્વેએ જીંદમાં હાઇડ્રોજન સ્ટોરેજ અને રિફ્યુઅલિંગ સ્ટેશન પણ બનાવ્યું છે, જેનાથી ટ્રેનને સ્થાનિક રીતે ઇંધણ પૂરું પાડી શકાય છે.
ટ્રેનમાં બે ડ્રાઇવિંગ પાવર કાર અને આઠ પેસેન્જર કોચ છે. દરેક ડ્રાઇવિંગ પાવર કાર 1,200 કિલોવોટ પાવર ઉત્પન્ન કરવાની ક્ષમતા ધરાવે છે, જે આશરે 1,600 હોર્સપાવર જેટલી છે. આ ટ્રેન આશરે 440 કિલોગ્રામ કોમ્પ્રેસ્ડ હાઇડ્રોજન સ્ટોર કરી શકે છે. તેની મહત્તમ ડિઝાઇન ગતિ 110 કિલોમીટર પ્રતિ કલાક છે, જોકે તે જીંદ-સોનીપત સેક્શન પર 75 કિલોમીટર પ્રતિ કલાકની ઝડપે ચાલશે. મહત્તમ લોડ પર, તે દરરોજ આશરે 300 કિલોગ્રામ હાઇડ્રોજનનો વપરાશ કરશે. ન્યૂઝ એજન્સી પીટીઆઈએ રેલ્વે સૂત્રોને ટાંકીને જણાવ્યું છે કે પ્રારંભિક તબક્કામાં, તે ફક્ત નિશ્ચિત રૂટ પર જ ચાલશે અને ડીઝલ એન્જિનનો ઉપયોગ કરીને જાળવણી માટે દિલ્હીના શકુર બસ્તી વર્કશોપમાં લઈ જવામાં આવશે.
આ ટ્રેનમાં વપરાતી હાઇડ્રોજન ફ્યુઅલ સેલ ટેકનોલોજી હાઇડ્રોજન અને ઓક્સિજન વચ્ચે રાસાયણિક પ્રતિક્રિયા દ્વારા વીજળી ઉત્પન્ન કરે છે. આ વીજળી ટ્રેનના મોટર્સને પાવર આપે છે. આ પ્રક્રિયા ધુમાડો કે કાર્બન ડાયોક્સાઇડ ઉત્પન્ન કરતી નથી, ફક્ત પાણીની વરાળ ઉત્પન્ન કરે છે. આ જ કારણ છે કે તેને પરંપરાગત ડીઝલ ટ્રેનો કરતાં વધુ સ્વચ્છ અને પર્યાવરણને અનુકૂળ ટેકનોલોજી માનવામાં આવે છે. ભારતીય રેલ્વેએ આ પ્રોજેક્ટ માટે જીંદમાં સ્વદેશી હાઇડ્રોજન સ્ટોરેજ અને રિફ્યુઅલિંગ સુવિધા વિકસાવી છે. તેના સંચાલન અને જાળવણી સંબંધિત તમામ માર્ગદર્શિકાઓને રિસર્ચ ડિઝાઇન્સ એન્ડ સ્ટાન્ડર્ડ્સ ઓર્ગેનાઇઝેશન (RDSO) દ્વારા મંજૂરી આપવામાં આવી છે.
રેલ્વેએ આ ટ્રેનની સલામતીને સર્વોચ્ચ પ્રાથમિકતા આપી છે. આંતરરાષ્ટ્રીય પરીક્ષણ એજન્સી TUV SUD દ્વારા ટ્રેનની ડિઝાઇન અને સલામતીનું પરીક્ષણ કરવામાં આવ્યું છે જેથી ખાતરી કરી શકાય કે તે વૈશ્વિક સલામતી ધોરણોને પૂર્ણ કરે છે. હાઇડ્રોજન સ્ટોરેજ સ્ટેશન પર હાઇડ્રોજન લીક ડિટેક્ટર, ફ્લેમ ડિટેક્ટર અને અન્ય સલામતી સેન્સર સ્થાપિત કરવામાં આવ્યા છે, જેનું નિયમિત નિરીક્ષણ કરવામાં આવશે. રિફ્યુઅલિંગ સિસ્ટમનું 24 કલાક નિરીક્ષણ કરવામાં આવશે, અને સમગ્ર કામગીરી માટે પ્રશિક્ષિત અને પ્રમાણિત કર્મચારીઓ જવાબદાર રહેશે. શરૂઆતના દિવસોમાં ટેકનિકલ નિષ્ણાતો પણ ટ્રેન સાથે હાજર રહેશે.
આ પ્રોજેક્ટ સાથે, ભારત રેલ પરિવહનમાં હાઇડ્રોજન ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ કરતા દેશોના પસંદગીના જૂથમાં જોડાય છે. જર્મની, જાપાન, ચીન અને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ જેવા દેશોના ઉદાહરણને અનુસરીને, સ્વચ્છ ઉર્જા આધારિત રેલ નેટવર્ક વિકસાવવામાં ભારતના આ પગલાને મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવે છે. ભારતીય રેલ્વે માને છે કે આ પહેલ ભવિષ્યમાં કાર્બન ઉત્સર્જન ઘટાડવા અને ચોખ્ખા-શૂન્ય લક્ષ્યોને પ્રાપ્ત કરવામાં મુખ્ય ભૂમિકા ભજવશે.
