દિવાળી એટલે કે દીવા, મીઠાઈઓ, નવા કપડાં, દેવી લક્ષ્મી અને ગણેશની પૂજા સાથે જ મનમાં એક અનોખું નામ ચોક્કસ આવે છે—રંગોળી. દીવાઓથી ઝળહળતા ઘરોના આંગણા અને દરવાજા જ્યારે સુંદર રંગોળીથી શણગારેલા હોય ત્યારે તહેવારની રોનક જ અલગ બની જાય છે. વિવિધ રાજ્યો અને પ્રદેશોમાં આ કળાના અલગ-અલગ સ્વરૂપો જોવા મળે છે, પરંતુ તે બધા પાછળનો મુખ્ય ભાવ સમગ્ર દેશને એકસૂત્રે બાંધવાનો છે.
ભારતના વિવિધ રાજ્યોમાં રંગોળીના જુદા જુદા સ્વરૂપો
દેશના અલગ-અલગ પ્રદેશોમાં રંગોળીને વિવિધ નામોથી ઓળખવામાં આવે છે અને તેની બનાવવાની શૈલી પણ અલગ છે:
મહારાષ્ટ્ર અને ગુજરાત: અહીં રંગોળી તરીકે ઓળખાય છે, જેમાં રંગીન પાવડર દ્વારા ફૂલો, કમળ, સ્વસ્તિક અને ભૌમિતિક આકારો બનાવાય છે.
તમિલનાડુ: અહીં તેને ‘કોલમ’ કહેવામાં આવે છે, જેમાં ચોખાના લોટના બિંદુઓ અને રેખાઓથી ડિઝાઇન બનાવવામાં આવે છે.
પશ્ચિમ બંગાળ: અહીં ‘અલ્પના’ નામથી ઓળખાતી કળામાં ચોખાની પેસ્ટનો ઉપયોગ કરીને જમીન પર સફેદ પેટર્ન બનાવાય છે.
રાજસ્થાન અને મધ્યપ્રદેશ: અહીં દીવાલો અને ફ્લોર પર ઓચર અને સફેદ ચાકથી ચિત્રો બનાવીને ‘મંડણા’ રચવામાં આવે છે.
ઉત્તર પ્રદેશ અને મધ્ય ભારત: શુભ પ્રસંગો અને પૂજા સમયે ચોકને શણગારવાની પરંપરા ‘ચોક પૂર્ણા’ તરીકે જાણીતી છે.
બિહાર: અહીં ચોખાના લોટમાંથી ધાર્મિક અને શુભ ડિઝાઇન બનાવીને ‘અરિપન’ રચવામાં આવે છે.
ઓડિશા: અહીં જમીન પર દેવી લક્ષ્મીના પગના નિશાન અને પેટર્ન બનાવવા માટે ચોખાના લોટનો ઉપયોગ થાય છે જેને ‘ઝોટી’ કે ‘ચિત્તા’ કહે છે.
રંગોળીનો પ્રાચીન ઇતિહાસ અને પરંપરા
ઇતિહાસકારોના મતે ભારતમાં જમીન પર આ પ્રકારે પેટર્ન બનાવવાની પરંપરા અત્યંત જૂની છે, જે માત્ર દિવાળી પૂરતી મર્યાદિત નહોતી. મંદિરો, ઘરો અને પૂજા સ્થળોને શણગારવા માટે અગાઉના સમયમાં ચોખાનો લોટ, ઘઉંનો લોટ, ચૂનો, હળદર અને ફૂલોની પાંખડીઓનો ઉપયોગ થતો હતો. INTACH ના હેરિટેજ આર્કાઇવ અનુસાર, આ પરંપરા ચિત્રલક્ષણ, ભાગવત પુરાણ અને મહાભારત જેવા પૌરાણિક ગ્રંથો સાથે પણ જોડાયેલી છે. સમયની સાથે આ કળામાં રંગીન પાવડર અને આધુનિક ડિઝાઇનનો પણ સમાવેશ થયો છે.
ઘરના દરવાજા પર જ રંગોળી શા માટે દોરવામાં આવે છે?
ભારતીય સંસ્કૃતિમાં તહેવારો સામાજિક રીતે ઉજવાય છે અને વાસ્તુશાસ્ત્ર તેમજ ધાર્મિક માન્યતાઓ મુજબ ઘરના મુખ્ય દરવાજાનું વિશેષ મહત્વ છે. દિવાળી પર દરવાજા પર રંગોળી દોરવાથી દેવી લક્ષ્મીનું સ્વાગત થાય છે. કમળ, સ્વસ્તિક, શંખ અને લક્ષ્મીના પગલાં જેવી આકૃતિઓ સમૃદ્ધિ અને ખુશીઓને આમંત્રણ આપે છે. સામાજિક દ્રષ્ટિએ પણ મુખ્ય દરવાજા પર બનાવેલી રંગોળી પરિવારના સભ્યો ઉપરાંત પડોશીઓ અને આવતા-જતા મહેમાનો માટે સ્વાગતનું પ્રતીક બની રહે છે.
રંગોળી પાછળ છુપાયેલું વિજ્ઞાન જાણો
રંગોળીની પરંપરા માત્ર સુશોભન પૂરતી સીમિત નથી, પરંતુ તેની સાથે પર્યાવરણ અને જીવસૃષ્ટિ પણ જોડાયેલી છે. પ્રોફેસર વિજયા નાગરાજન તેમના પુસ્તક ‘ફીડિંગ અ થાઉઝન્ડ સોલ્સ’માં જણાવે છે કે તમિલનાડુમાં ચોખાના લોટથી બનતી ‘કોલમ’ કીડીઓ માટે ખોરાક પૂરો પાડે છે. અગાઉના સમયમાં વપરાતા કુદરતી પદાર્થો પ્રકૃતિ માટે પણ અનુકૂળ હતા.
પેઢી દર પેઢી આગળ વધતી સાંસ્કૃતિક વારસો
રંગોળી કળાની એક સૌથી મોટી ખાસિયત એ છે કે તે પેઢી દર પેઢી મૌખિક અને પ્રાયોગિક રીતે આગળ વધી છે. ભૂતકાળમાં આ કળા કોઈ પુસ્તકો કે ઇન્ટરનેટથી શીખવામાં નહોતી આવતી, પરંતુ માતાઓ, દાદીઓ અને પરદાદીઓ પોતાની દીકરીઓને આ સુંદર પેટર્ન બનાવતા શીખવતા હતા. આ રીતે આ કળા આજે પણ પારિવારિક પરંપરા તરીકે જીવંત રહી છે.
