મહારાષ્ટ્રમાં SIR પ્રક્રિયા નોટિસના તબક્કે પહોંચી ગઈ છે. આ દરમિયાન રાજ્યના મુખ્ય ચૂંટણી અધિકારીએ ગયા અઠવાડિયે ચૂંટણી પંચને પત્ર લખીને ECINet સોફ્ટવેરમાં ચાર ફેરફારની માંગ કરી હતી. આ ફેરફારથી ચૂંટણી અધિકારીઓને (ERO) એવા કેસોમાં પોતાના સ્તરે નિર્ણય લેવાની સુવિધા આપશે જેની મંજૂરી કાયદાએ પહેલાથી જ આપી દીધી છે. આ માહિતી ઈન્ડિયન એક્સપ્રેસને મળી છે.
મહારાષ્ટ્રના મુખ્ય ચૂંટણી અધિકારીનો આ પત્ર 24 સપ્ટેમ્બરના રોજ મોકલવામાં આવ્યો હતો. આ પત્રમાં વરિષ્ઠ નાયબ ચૂંટણી કમિશનર મનીષ ગર્ગ, આઈટી ડાયરેક્ટર જનરલ સીમા ખન્ના અને ચૂંટણી પંચના બે સચિવાલય અધિકારીઓને સંબોધિત કરવામાં આવ્યા છે. એક દિવસ પહેલા ઈન્ડિયન એક્સપ્રેસે અહેવાલ આપ્યો હતો કે બે ચૂંટણી કમિશનરોએ રેકોર્ડ પર વાંધો ઉઠાવ્યો હતો કે સોફ્ટવેર EROની સત્તાને મર્યાદિત કરી રહ્યું છે.
મહારાષ્ટ્રના મુખ્ય ચૂંટણી અધિકારી ચોકલિંગમનો સોમવારે સંપર્ક થઈ શક્યો નથી. ઈન્ડિયન એક્સપ્રેસે ચૂંટણી પંચના પ્રવક્તાને પ્રશ્નોની યાદી મોકલી હતી. પ્રવક્તાએ પુષ્ટિ આપી હતી કે તે પ્રાપ્ત થઈ ગઈ છે પરંતુ હજી સુધી કોઈ પ્રતિસાદ મળ્યો નથી.31 ઓગસ્ટે જાહેર થયેલી મહારાષ્ટ્રની ડ્રાફ્ટ મતદાર યાદીમાં રાજ્યના 21.1 ટકા મતદારોને બાકાત રાખવામાં આવ્યા હતા. અંતિમ મતદાર યાદી 16 નવેમ્બરે જાહેર થવાની છે.
લોજિકલ ડિસ્ક્રેપેંસી શું છે?
‘તાર્કિક વિસંગતતા’નો અર્થ એ નથી કે કોઈ વ્યક્તિને મતદાર ગણવામાં આવ્યા નથી. આ ખરેખર ECINet સૉફ્ટવેર દ્વારા બતાવવામાં આવેલી એક પ્રકારની ભૂલ અથવા અસંગતતા છે. આવી પરિસ્થિતિ ત્યારે ઉભી થઈ શકે છે જ્યારે સોફ્ટવેર અગાઉની SIRની મતદાર યાદીમાં મતદારને તેના માતાપિતા અથવા દાદા-દાદી સાથે લિંક કરવાનો પ્રયાસ કરે છે.
ઉદાહરણ તરીકે, માતાપિતાના નામમાં તફાવત છે, માતાપિતા અને બાળકની ઉંમર વચ્ચેનો તફાવત 15 વર્ષથી ઓછો અથવા 50 વર્ષથી વધુ છે, જૂની અને નવી મતદાર યાદીમાં સુધારો કરવામાં આવ્યો નથી અથવા મતદાર કોઈ દસ્તાવેજો સબમિટ કરતો નથી અથવા માત્ર આધાર કાર્ડ જ આવી ‘તાર્કિક વિસંગતતા’નું કારણ હોઈ શકે છે. રિપોર્ટ અનુસાર, 14 ઓગસ્ટે સંધુએ લખ્યું હતું કે મતદાર યાદી તૈયાર કરી રહેલા સીઈઓ, ડીઈઓ અને ઈઆરઓ તેમની જવાબદારીઓ યોગ્ય રીતે નિભાવી શકતા નથી. તેમણે કહ્યું કે ડીજી (આઇટી) સ્તરે ERONetના નિયંત્રણના કેન્દ્રીકરણને કારણે આ અધિકારીઓની સત્તા મર્યાદિત થઈ ગઈ છે.
આને આશ્ચર્યજનક ગણાવતા તેમણે કહ્યું કે કાયદા મુજબ મતદાર યાદીને લગતી તમામ જવાબદારીઓ ઈઆરઓ, ડીઈઓ અને સીઈઓની છે. પરંતુ સોફ્ટવેરનું એક્સેસ કંટ્રોલ ડીજી (આઇટી)ના સ્તરે કેન્દ્રિત કરવામાં આવ્યું છે.
24 સપ્ટેમ્બરના રોજ મહારાષ્ટ્રના મુખ્ય ચૂંટણી અધિકારી દ્વારા મોકલવામાં આવેલા પત્રમાં પણ આવી જ માંગ કરવામાં આવી હતી. તેમણે ECINetમાં આવા ચાર ફેરફારો કરવા જણાવ્યું હતું જ્યાં કાયદો EROને નિર્ણય લેવાનો અધિકાર આપે છે. પરંતુ હાલના સોફ્ટવેરમાં, ERO પાસે તે નિર્ણય લેવાનો વિકલ્પ નથી.
સુનાવણી
CEO એ લખ્યું છે કે, નિયમો હેઠળ, ERO પાસે કોઈ વ્યક્તિને રૂબરૂ હાજર થવાનું કહેવાનો અધિકાર છે. પરંતુ ECINet ના ‘Take Action’ મેનૂમાં ફક્ત બે વિકલ્પો છે અને તેમાંથી કોઈ પણ ERO ને સુનાવણી માંથી મુક્તિ આપી શકશે નહીં.
તેમણે ત્રીજો વિકલ્પ ‘સુનાવણીમાંથી મુક્તિ’ (Exempted from Hearing) ઉમેરવાની માંગ કરી છે. તેનો ઉપયોગ તે મતદારો માટે થઈ શકે છે જેઓ માન્ય અને સંતોષકારક દસ્તાવેજો સબમિટ કરે છે. આનાથી વૃદ્ધો, દિવ્યાંગો અને અન્ય નબળા વર્ગોને બિનજરૂરી તકલીફ અને ચિંતાથી બચાવી શકાશે.
CEO એ કહ્યું કે નોટિસના પાછળ આપવામાં આવેલા 13 દસ્તાવેજોની યાદી માત્ર ઉદાહરણ તરીકે, તે સંપૂર્ણ સૂચિ નથી. તેઓએ 14મો વિકલ્પ ‘અન્ય/અન્ય સમકક્ષ દસ્તાવેજ’ ઉમેરવાની માંગ કરી છે.
તેમણે કહ્યું કે આદિવાસી, બેઘર અને સેક્સ વર્કર સમુદાયના કેટલાક મતદારો યાદીમાં ઉલ્લેખિત કોઈ દસ્તાવેજ પ્રદાન કરી શકશે નહીં.
કોણ નક્કી કરશે?
અમુક કિસ્સાઓમાં, ERO ફક્ત બૂથ લેવલ ઓફિસર (BLO) ના નિવેદનના આધારે ‘તાર્કિક વિસંગતતા’ નું સમાધાન કરી શકશે નહીં. આવા કિસ્સાઓમાં, સંબંધિત દસ્તાવેજો તપાસ માટે જિલ્લા ચૂંટણી અધિકારી (DEO) ને મોકલવાના રહેશે.
સીઈઓ ઇચ્છે છે કે જો તે પુરાવાઓથી સંતુષ્ટ હોય તો ઇઆરઓ આ બાબતો પર જાતે જ નિર્ણય લઈ શકે. આ માટે પત્રમાં કાયદાનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે. કાયદા મુજબ મતદાર યાદીની જવાબદારી ઈઆરઓની છે. જો ઇઆરઓ કોઈ વ્યક્તિને પાત્ર માને છે, તો તેણે મતદાર યાદીમાં તેનું નામ સામેલ કરવાની સૂચના આપવી જોઈએ.
આવશ્યક અપડેટ
હાલમાં ECINet દરેક ‘તાર્કિક વિસંગતતા’ કેસમાં ‘એક્સટ્રેક્ટ ઓફ લાસ્ટ એસઆઈઆર’ (Extract of Last SIR) અપલોડ કરવાનું ફરજિયાત બનાવે છે. CEO એ તેને વૈકલ્પિક બનાવવાની માંગ કરી છે કારણ કે અગાઉની SIR મતદાર યાદીના આધારે વિસંગતતા પહેલાથી જ ઓળખવામાં આવી છે.
લેખિત સૂચનાઓ
CEO એ કહ્યું કે ERO પાસે પ્રક્રિયા વિશે ઘણા પ્રશ્નો છે. તેમણે કહ્યું કે ચૂંટણી પંચ અથવા સીઈઓ તરફથી માત્ર મૌખિક સૂચનાઓ પૂરતી નથી. તેથી, તેઓએ નોટિસ જારી કરવા, દસ્તાવેજો સબમિટ કરવા, સુનાવણી અને કેસના નિકાલની પ્રક્રિયા સમજાવતા વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો જારી કરવાની માંગ કરી છે.
આ પાંચમાંથી ચાર માંગણીઓનો મૂળ મુદ્દો એક જ છે – કાયદો EROને કેસમાં નિર્ણય લેવાનો અધિકાર આપે છે. પરંતુ સોફ્ટવેર પાસે તે નિર્ણય લેવા અથવા દાખલ કરવાનો વિકલ્પ નથી.
જનપ્રતિનિધિત્વ અધિનિયમ, 1950 અને મતદાર નોંધણી નિયમો, 1960 હેઠળ, મતદાર યાદીની જવાબદારી મતદાર નોંધણી અધિકારી (ERO) ને સોંપવામાં આવી છે. દરેક વિધાનસભા મત વિસ્તાર માટે એક ERO છે.
સામાન્ય રીતે, ERO જિલ્લામાં સબ ડિવિઝનલ મેજિસ્ટ્રેટ (SDM) અથવા તેના જેવા લેવલના અધિકારી હોય છે. ERO મતદાર યાદી તૈયાર કરે છે, દાવાઓ અને વાંધાઓ સાંભળે છે અને યાદીમાં કયા નામો રાખવા અને કયા નામો કાઢી નાખવા તે નક્કી કરે છે. આ વ્યવસ્થાને જાણી જોઈને વિકેન્દ્રિત રાખવામાં આવી છે. દાયકાઓથી, ચૂંટણી પંચ આ સિસ્ટમના આધારે મતદાર યાદીમાં મોટા પાયે હેરાફેરીના રાજકીય આક્ષેપોનો જવાબ આપી રહ્યું છે. તેનો હેતુ એ છે કે સમગ્ર મતદાર યાદી પર કોઈ એક વ્યક્તિનું નિયંત્રણ ન હોવું જોઈએ.
આજે પણ કાગળ પર મતદાર યાદીમાં દરેક નામ ERO જ નક્કી કરે છે. પરંતુ વ્યવહારમાં, ERO સૉફ્ટવેર જે મંજૂરી આપે છે તે કરી શકે છે, જેમ કે ઉમેરવું, કાઢી નાખવું, નિર્ણય બદલવો અથવા અપીલ પ્રક્રિયા પૂર્ણ કરવી. નવી દિલ્હીમાં સીમા ખન્નાના વિભાગનું સોફ્ટવેરમાં કયા વિકલ્પો ઉપલબ્ધ રહેશે તેના પર નિયંત્રણ છે.
