ભારતીય સિનેમાના સુવર્ણ યુગની જ્યારે પણ વાત નીકળે, ત્યારે ૧૯૭૦નો દાયકો એક અનોખી ચમક સાથે ઉભરી આવે છે. આ એ સમય હતો જ્યારે સિનેમા માત્ર મનોરંજનનું સાધન નહોતું, પરંતુ તે સમાજનું પ્રતિબિંબ હતું. ૧૯૭૦માં રિલીઝ થયેલી ફિલ્મ ‘ખિલોના’ આ પ્રતિબિંબનું એક અત્યંત તેજસ્વી ઉદાહરણ છે. આ ફિલ્મ માત્ર બોક્સ ઓફિસ પર બ્લોકબસ્ટર નહોતી, પણ તે માનવીય સંવેદનાઓ, સામાજિક મર્યાદાઓ અને પ્રેમના સર્વોચ્ચ ત્યાગની એક એવી મહાકથા છે જે અડધી સદી પછી પણ એટલી જ પ્રસ્તુત લાગે છે.

​આજે જ્યારે આપણે આ ફિલ્મના પચાસ વર્ષ પછી પણ તેની ચર્ચા કરીએ છીએ, ત્યારે તે માત્ર એક ફિલ્મ નથી લાગતી, પણ એક આખું સામાજિક દર્શન લાગે છે. ચાલો, આ કલાત્મક કૃતિના વિવિધ પાસાઓને અશ્વિન ગોહિલની નજરે નિહાળીએ.
​કથાનું ફલક: માનસિક સંઘર્ષ અને પ્રેમના અર્કની શોધ
​ફિલ્મની વાર્તા વિજય (સંજીવ કુમાર) નામના પાત્રની આસપાસ વણાયેલી છે. વિજય એક સંવેદનશીલ અને કલાપ્રેમી યુવાન છે. કથાની શરૂઆતમાં જ આપણે જોઈએ છીએ કે વિજય તેના પ્રેમમાં મળેલી નિષ્ફળતા અને દગો સહન કરી શકતો નથી. તેની પ્રેમિકા (અંજૂ મહેન્દ્રુ) દ્વારા મળેલા આઘાતને કારણે તે માનસિક સંતુલન ગુમાવી બેસે છે. તે શારીરિક રીતે યુવાન હોવા છતાં માનસિક રીતે બાળક જેવો વ્યવહાર કરવા લાગે છે. ૧૯૭૦ના સમયગાળામાં માનસિક બીમારીઓને સમજવાની સમાજની દ્રષ્ટિ ખૂબ જ મર્યાદિત હતી, ત્યારે આ ફિલ્મમાં મનોવૈજ્ઞાનિક પાસાઓને જે રીતે રજૂ કરવામાં આવ્યા તે ખરેખર પ્રશંસનીય હતું.
​વિજયના પિતા (દુર્ગા ખોટે અને બીપીન ગુપ્તા) તેને સાજો કરવા માટે તમામ પ્રયત્નો કરે છે, પરંતુ તબીબી વિજ્ઞાન જ્યારે લાચાર બની જાય છે, ત્યારે એક જૂની માન્યતા અને મનોવૈજ્ઞાનિક પ્રયોગ તરીકે, તેના પિતા એક અસાધારણ અને જોખમી નિર્ણય લે છે. તેઓ વિજયના જીવનમાં સ્થિરતા લાવવા માટે અને તેને ફરીથી ‘માણસ’ બનાવવા માટે એક સ્ત્રીના સાથ અને માતૃત્વસભર પ્રેમની જરૂરિયાત અનુભવે છે. અહીં કથામાં પ્રવેશ થાય છે ‘ચાંદની’ (મુમતાઝ) નો.
​ચાંદની એક વેશ્યા છે, જે સમાજના હાંસિયામાં જીવે છે અને અપમાનિત જીવન જીવવા મજબૂર છે. વિજયના પિતા તેને મોટી રકમ આપીને ‘પત્ની’ ના સ્વાંગમાં ઘરમાં લાવે છે. શરત માત્ર એટલી જ છે કે તેણે વિજયની સંભાળ રાખવી અને તેને સાજો કરવાનો પ્રયાસ કરવો. ચાંદની માટે આ એક અગ્નિપરીક્ષા હતી. તેણે એક એવા વ્યક્તિની સેવા કરવાની હતી જે તેને મારતો, હેરાન કરતો અને ક્યારેક તો પશુ જેવો વ્યવહાર કરતો. પરંતુ ચાંદનીના પાત્રમાં છુપાયેલી મમતા અને ભારતીય નારીનો જે મૂળભૂત ગુણ છે—ત્યાગ, ક્ષમા અને અવિરત સેવા—તે અહીં ખીલી ઉઠે છે.
​ચાંદની પોતાની નિઃસ્વાર્થ સેવા અને અપાર પ્રેમથી વિજયને ધીમે ધીમે માનસિક અંધકારમાંથી બહાર લાવે છે. વિજય સાજો તો થાય છે, પણ સાચા અર્થમાં સંઘર્ષ તો હવે શરૂ થાય છે. જેવી વિજયની યાદશક્તિ પાછી આવે છે, તે ચાંદનીને ઓળખવાનો ઇનકાર કરે છે. સમાજ અને તે જ પરિવાર, જેણે ચાંદનીની મદદ લીધી હતી, તે હવે તેને સન્માન આપવા તૈયાર નથી. તે ફરીથી વેશ્યા બની જાય છે. આ ફિલ્મની પરાકાષ્ઠા છે, જે દર્શકોની આત્માને હચમચાવી દે છે.
​અભિનયના શિખરો: પાત્રોમાં જીવ રેડતા કલાકારો
​’ખિલોના’ ફિલ્મ જો આજે પણ જીવંત હોય તો તેનું સૌથી મોટું કારણ તેના કલાકારોનો અજોડ અભિનય છે.
​સંજીવ કુમાર: મેથડ એક્ટિંગના જાદુગર
​સંજીવ કુમારે આ ફિલ્મમાં સાબિત કરી દીધું કે તેઓ શા માટે ‘એક્ટર ઓફ એક્ટર્સ’ કહેવાય છે. એક માનસિક રીતે અસ્થિર વ્યક્તિની ભૂમિકા ભજવવી એ કોઈ પણ કલાકાર માટે તલવારની ધાર પર ચાલવા જેવું છે. જો અભિનય જરા પણ વધારે (Over-acting) થઈ જાય તો તે હાસ્યાસ્પદ લાગે, પણ સંજીવ કુમારે જે સંયમ અને ગહનતા જાળવી હતી તે અદભુત હતી. તેમની આંખોમાં દેખાતી શૂન્યતા અને અચાનક આવતો બાળક જેવો હઠાગ્રહ—આ બધું જ તેમણે ખૂબ જ કુશળતાથી ભજવ્યું હતું. આ ભૂમિકાએ તેમને હિન્દી સિનેમાના ઇતિહાસમાં અમર કરી દીધા.
​મુમતાઝ: ગ્લેમરથી ગંભીરતા સુધીની ક્રાંતિકારી સફર
​૧૯૭૦ પહેલા મુમતાઝની છબી માત્ર એક ‘સ્ટન્ટ ફિલ્મો’ ની હિરોઈન કે ‘ગ્લેમર ગર્લ’ તરીકેની હતી. આ ફિલ્મ તેમના કરિયરનો ‘ટર્નિંગ પોઈન્ટ’ સાબિત થઈ. ‘ચાંદની’ ના પાત્રમાં તેમણે જે પીડા, સંયમ, ગૌરવ અને માતૃત્વ દર્શાવ્યું છે તે અવિસ્મરણીય છે. એક વેશ્યા જે પોતાની અંદર એક પવિત્ર આત્મા છુપાવીને બેઠી છે, તે ભાવ તેમણે ખૂબ જ સુંદર રીતે વ્યક્ત કર્યો. મુમતાઝને તેમના જીવનનો એકમાત્ર શ્રેષ્ઠ અભિનેત્રીનો ફિલ્મફેર એવોર્ડ આ જ ફિલ્મ માટે મળ્યો હતો, જે તેમની કારકિર્દીની સૌથી મોટી સિદ્ધિ હતી.
​જીતેન્દ્ર: એક મજબૂત અને સહાયક ભૂમિકા
​ફિલ્મમાં જીતેન્દ્રની ભૂમિકા પણ અત્યંત મહત્વની હતી. જોકે આ ફિલ્મ મુખ્યત્વે સંજીવ કુમાર અને મુમતાઝની આસપાસ ફરે છે, પરંતુ જીતેન્દ્રએ પોતાના પાત્રને જે ગરિમા આપી તે કાબિલે તારીફ છે. તેમણે કથાના પ્રવાહને વેગ આપવામાં અને લાગણીશીલ દ્રશ્યોમાં સંતુલન જાળવવામાં મહત્વનો ફાળો આપ્યો હતો.
​સંગીતની જાદુગરી: લક્ષ્મીકાંત-પ્યારેલાલનું સર્વોચ્ચ સર્જન
​ફિલ્મ ‘ખિલોના’ ના ગીતો અને સંગીત આજે પણ એટલા જ લોકપ્રિય છે. લક્ષ્મીકાંત-પ્યારેલાલની જોડીએ આ ફિલ્મમાં જાણે આત્મા રેડી દીધો હતો. આનંદ બક્ષીના શબ્દોએ વાર્તાની વેદનાને અમર બનાવી દીધી.
​’ખિલોના જાન કર તુમ તો…’: મોહમ્મદ રફીના અવાજમાં આ ગીત જ્યારે વાગે છે, ત્યારે વાતાવરણમાં એક કરુણતા વ્યાપી જાય છે. આ ગીત માત્ર વિરહનું નથી, પણ માનવીય સંબંધોની નિષ્ઠુરતા પરનો એક કટાક્ષ છે.
​’ખુશ રહે તેરે જેસા’: મોહમ્મદ રફીનું આ બીજું ગીત ત્યાગ અને મિત્રતાની પરાકાષ્ઠા દર્શાવે છે.
​’સનમ તુ બેવફા કે નામ સે’: લતા મંગેશકરના સુમધુર અને દર્દભર્યા અવાજે ચાંદનીની લાચારી અને સમાજ પ્રત્યેના તેના આક્રોશને વાચા આપી હતી. “બિછડ ગયે તો ક્યા હુઆ, યે દિલ હી તો ટૂટા હૈ…” આ શબ્દોમાં જે ઊંડાણ છે તે આજે પણ સંગીતપ્રેમીઓને મંત્રમુગ્ધ કરે છે.
​સામાજિક સંદેશ અને આધુનિક પ્રસ્તુતતા
​’ખિલોના’ માત્ર એક મનોરંજક ફિલ્મ નથી, પરંતુ તે સમાજને અરીસો બતાવે છે. તે આજે પણ આપણને અનેક પ્રશ્નો પૂછે છે:
​શું કોઈ વ્યક્તિનો ભૂતકાળ તેના વર્તમાન પર એટલો હાવી હોવો જોઈએ કે તેની બધી જ ભલાઈ ભૂંસાઈ જાય?
​શું એક પતન પામેલી સ્ત્રી (સમાજની દ્રષ્ટિએ) ક્યારેય સન્માનનીય નારી કે પત્ની બની શકતી નથી?
​પ્રેમ અને સેવાથી શું માનસિક રોગોનો સૌથી મોટો ઈલાજ શક્ય નથી?
​આ ફિલ્મમાં સ્ત્રીના ત્યાગની ચરમસીમા બતાવવામાં આવી છે. ચાંદની બધું જ ગુમાવીને પણ વિજયનું ભલું ઈચ્છે છે. આ ભારતીય સંસ્કૃતિની એ નારીનું પ્રતીક છે જે પોતાનું આત્મસન્માન દાવ પર લગાવીને પણ પોતાના ઘર અને સંબંધોને બચાવી લે છે.
​એવોર્ડ્સ અને સિદ્ધિઓ
​૧૯૭૧ના ફિલ્મફેર એવોર્ડ્સમાં ‘ખિલોના’ ફિલ્મે વર્ચસ્વ જમાવ્યું હતું:
​બેસ્ટ ફિલ્મ: આ વર્ષની સર્વશ્રેષ્ઠ ફિલ્મનો એવોર્ડ ‘ખિલોના’ ને મળ્યો, જે સાબિત કરે છે કે કળાત્મક ફિલ્મો પણ લોકપ્રિય થઈ શકે છે.
​બેસ્ટ એક્ટ્રેસ: મુમતાઝને તેમની કારકિર્દીની સૌથી તેજસ્વી ભૂમિકા માટે આ એવોર્ડ એનાયત થયો.
​ઉપસંહાર
​આજે જ્યારે આપણે ૨૧મી સદીમાં જીવીએ છીએ અને આધુનિક ટેકનોલોજીથી સજ્જ ફિલ્મો જોઈએ છીએ, ત્યારે ‘ખિલોના’ જેવી ફિલ્મોની યાદ તાજી થાય છે ત્યારે અહેસાસ થાય છે કે સિનેમામાં વાર્તા અને અભિનય જ પાયો છે. સંજીવ કુમાર અને મુમતાઝની આ જોડીએ પડદા પર જે કરુણતા અને પ્રેમનો જાદુ રચ્યો, તે ફરી રચવો લગભગ અશક્ય છે.
​’ખિલોના’ એ માત્ર એક ફિલ્મ નથી, પણ માનવ મનના ગૂંચવાયેલા તાણાવાણાની એક સમજણ છે. તે આપણને શીખવે છે કે માણસના દિલમાં જો દયા, કરુણા અને નિઃસ્વાર્થ પ્રેમ હોય, તો તે પથ્થર હૃદયના માણસને પણ પીગળાવી શકે છે અને પાગલ મનને પણ સાજું કરી શકે છે.
​લેખક અશ્વિન ગોહિલ ની કલમે (લેખક, કવિ, સાહિત્યકાર)