ભારતીય વિજ્ઞાન અને ઉર્જા ક્ષેત્રે આજે એક એવો સૂર્યોદય થયો છે જેની પ્રતિક્ષા દેશ છેલ્લા સાત દાયકાથી કરી રહ્યો હતો. તમિલનાડુના કલપક્કમ ખાતે આવેલા ‘પ્રોટોટાઇપ ફાસ્ટ બ્રીડર રિએક્ટર’ (PFBR) એ ક્રિટિકાલિટી પ્રાપ્ત કરીને ઇતિહાસ રચી દીધો છે. આ સિદ્ધિ સાથે ભારત હવે રશિયા પછી વિશ્વનો બીજો એવો દેશ બની ગયો છે જેણે ઓટોમોડમાં ન્યુક્લિયર ચેન રિએક્શન શરૂ કરવામાં સફળતા મેળવી હોય. આ માત્ર એક ટેકનિકલ સફળતા નથી, પરંતુ પરમાણુ વિજ્ઞાનના પિતામહ ડૉ. હોમી જહાંગીર ભાભાએ 1950ના દાયકામાં જોયેલા આત્મનિર્ભર ભારતના સપનાનું સાકાર થવું છે.

કલપક્કમમાં સ્થિત 500 મેગાવોટના આ રિએક્ટરે ક્રિટિકાલિટી હાંસલ કરી છે. સરળ ભાષામાં કહીએ તો, હવે આ રિએક્ટરમાં પરમાણુ શૃંખલા પ્રતિક્રિયા આપમેળે અને નિયંત્રિત રીતે શરૂ થઈ ગઈ છે. આ એક એવી જટિલ પ્રક્રિયા છે. જેમાં રિએક્ટર હવે ઉર્જા પેદા કરવાની સાથે સાથે પોતાના ઉપયોગ માટે જરૂરી ઈંધણ કરતાં વધુ ઈંધણ બ્રીડ એટલે કે પેદા પણ કરશે. આ જ કારણે તેને ફાસ્ટ બ્રીડર રિએક્ટર કહેવામાં આવે છે.

ભારતના પરમાણુ કાર્યક્રમનો પાયો 1954માં નંખાયો હતો. તે સમયે ડૉ. હોમી જહાંગીર ભાભાએ ભારતની ભૌગોલિક સ્થિતિને સમજીને એક વિશિષ્ટ થ્રી-સ્ટેજ ન્યુક્લિયર પ્રોગ્રામ તૈયાર કર્યો હતો.

ભારત પાસે યુરેનિયમનો ભંડાર મર્યાદિત છે, પરંતુ વિશ્વનો સૌથી મોટો થોરિયમનો ભંડાર (લગભગ 25%) ભારત પાસે છે. ભાભા જાણતા હતા કે, જો ભારતને ઉર્જા ક્ષેત્રે મહાસત્તા બનવું હોય, તો આપણે થોરિયમનો ઉપયોગ શીખવો જ પડશે. આ માટે તેમણે ત્રણ તબક્કાની યોજના બનાવી હતી.

પ્રથમ તબક્કો: પ્રેશરાઇઝ્ડ હેવી વોટર રિએક્ટર (PHWR) – જે કુદરતી યુરેનિયમ વાપરીને વીજળી અને પ્લુટોનિયમ પેદા કરે.

બીજો તબક્કો: ફાસ્ટ બ્રીડર રિએક્ટર (FBR) – જે પ્લુટોનિયમનો ઉપયોગ કરીને વધુ પ્લુટોનિયમ બનાવે અને થોરિયમને યુરેનિયમ-233 માં રૂપાંતરિત કરે. (કલપક્કમનું આ રિએક્ટર આ બીજા તબક્કાનો હૃદય સમાન હિસ્સો છે.)

ત્રીજો તબક્કો: થોરિયમ બેઝ્ડ રિએક્ટર – જે ભારતના વિશાળ થોરિયમ ભંડારનો ઉપયોગ કરીને હજારો વર્ષો સુધી અખૂટ વીજળી આપી શકે.

આ રિએક્ટર બનાવવું એ લોઢાના ચણા ચાવવા સમાન હતું. સામાન્ય રિએક્ટરમાં પાણીનો ઉપયોગ કુલન્ટ તરીકે થાય છે, પરંતુ PFBR માં પ્રવાહી સોડિયમ (Liquid Sodium) નો ઉપયોગ થાય છે. સોડિયમ અત્યંત પ્રતિક્રિયાશીલ ધાતુ છે. તે હવા કે પાણીના સંપર્કમાં આવતા જ વિસ્ફોટ કરી શકે છે. તેને 550 ડિગ્રી સેલ્સિયસ તાપમાને પ્રવાહી અવસ્થામાં સતત વહેતું રાખવું એ ઇજનેરી કૌશલ્યની પરાકાષ્ઠા છે. આ રિએક્ટર પ્લુટોનિયમ-યુરેનિયમ મિશ્રિત ઓક્સાઈડ ઈંધણનો ઉપયોગ કરે છે. તે જેટલું ઈંધણ બાળે છે, તેનાથી વધુ ઈંધણ તે પેદા કરે છે, જે ભારત જેવા યુરેનિયમની અછત ધરાવતા દેશ માટે વરદાન સમાન છે.

આ પ્રોજેક્ટની શરૂઆત 2004માં થઈ હતી. ટેકનિકલ અવરોધો, આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રતિબંધો અને જટિલ સુરક્ષા માપદંડોને કારણે તેમાં વિલંબ થયો. પરંતુ ભારતીય વૈજ્ઞાનિકોની સંસ્થા ભાવિની (BHAVINI – Bharatiya Nabhikiya Vidyut Nigam Limited) એ હાર ન માની. ભૂતપૂર્વ પરમાણુ ઉર્જા આયોગના અધ્યક્ષ ડૉ. અનિલ કાકોદકરે આ સિદ્ધિને ભારતીય વિજ્ઞાનનો સુવર્ણકાળ ગણાવ્યો છે. તેમના મતે, આ સફળતાએ સાબિત કર્યું છે કે ભારત વિશ્વની સૌથી જટિલ ટેકનોલોજી પણ સ્વદેશી રીતે વિકસાવી શકે છે.

ઉર્જા આત્મનિર્ભરતા ભારત અત્યારે કોલસા અને આયાતી તેલ પર નિર્ભર છે. આ રિએક્ટર સફળતાપૂર્વક ચાલતા ભારત પોતાની વીજ જરૂરિયાતો માટે બીજા દેશો પર નિર્ભર નહીં રહે. નેટ-ઝીરો લક્ષ્ય 2070 ભારત સરકારે 207 સુધીમાં કાર્બન ઉત્સર્જન શૂન્ય કરવાનું લક્ષ્ય રાખ્યું છે. પરમાણુ ઉર્જા એ ક્લીન એનર્જી છે, જે ગ્લોબલ વોર્મિંગ સામે લડવામાં મદદરૂપ થશે. લાંબા ગાળે જ્યારે થોરિયમનો ઉપયોગ શરૂ થશે, ત્યારે ભારત વિશ્વમાં સૌથી સસ્તી વીજળી પેદા કરતો દેશ બની શકે છે. ન્યુક્લિયર વેસ્ટમાં ઘટાડો, ફાસ્ટ બ્રીડર રિએક્ટર પરંપરાગત રિએક્ટર કરતા ઓછો પરમાણુ કચરો પેદા કરે છે, જે પર્યાવરણ માટે સુરક્ષિત છે.

કલપક્કમની આ સફળતા માત્ર વિજ્ઞાનની જીત નથી, પરંતુ ભારતીય વૈજ્ઞાનિકોના ધૈર્ય અને દ્રઢ નિશ્ચયની જીત છે. રશિયા પછી માત્ર ભારત પાસે જ આ ક્ષમતા છે તે બાબત વિશ્વ સ્તરે ભારતનું કદ વધારે છે. આ રિએક્ટર હવે આવનારા દાયકાઓમાં ભારતના ‘થોરિયમ યુગ’ના દ્વાર ખોલશે, જે ભારતને ખરા અર્થમાં વિશ્વગુરુ અને ઉર્જા ક્ષેત્રે સ્વનિર્ભર બનાવશે. રશિયા બાદ ભારત આ ટેકનોલોજી ધરાવતો એકમાત્ર દેશ. ૩-સ્ટેજ ન્યુક્લિયર પ્રોગ્રામના બીજા તબક્કાની પૂર્ણતા ભાભાના વિઝનના સાકાર થવા સમાન છે. થોરિયમ પાવર: ભારત પાસે વિશ્વનો સૌથી મોટો થોરિયમ ભંડાર છે, જેનો હવે ઉપયોગ શક્ય બનશે.’ભાવિની’ દ્વારા સંપૂર્ણ ભારતીય બનાવટનું રિએક્ટર છે. આ ઐતિહાસિક ક્ષણ પર આખું રાષ્ટ્ર ગર્વ અનુભવી રહ્યું છે, કારણ કે હવે ભારતની વીજળી સ્વદેશી તેજથી ઝળહળશે.

દેશમાં વસતા પ્રવાસી મજૂરો માટે કેન્દ્ર સરકારે એક રાહતના સમાચાર આપ્યા છે. સરકારે રાજ્યોમાં શ્રમિકો માટે ઉપલબ્ધ 5 કિલોના ફ્રી ટ્રેડ એલપીજી(FTL) સિલિન્ડરનો દૈનિક પુરવઠો બમણો કરવાનો નિર્ણય લીધો છે. પેટ્રોલિયમ મંત્રાલય દ્વારા બહાર પાડવામાં આવેલા નોટિફિકેશન મુજબ, સિલિન્ડરની આ વધારાની સપ્લાય અગાઉના સરેરાશ વિતરણના આધારે નક્કી કરવામાં આવશે. એટલે કે, જે વિસ્તારમાં અગાઉ જેટલી માંગ અને સપ્લાય હતી, તેને ધ્યાનમાં રાખીને હવે ત્યાં બમણો પુરવઠો પૂરો પાડવામાં આવશે. આ નવી વ્યવસ્થા માર્ચ મહિનામાં નક્કી કરાયેલી 20 ટકાની મર્યાદા કરતા પણ વધુ રહેશે, જેથી વધુમાં વધુ શ્રમિકો સુધી આ સુવિધા પહોંચી શકે.

કેન્દ્ર સરકારે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે આ વધારાના 5 કિલોના સિલિન્ડર રાજ્ય સરકાર અને તેમના ખાદ્ય તથા નાગરિક પુરવઠા વિભાગોને સોંપવામાં આવશે, જેનું વિતરણ માત્ર પરપ્રાંતીય મજૂરો માટે જ કરવામાં આવશે. આ પ્રક્રિયામાં ઓઇલ માર્કેટિંગ કંપનીઓ સંપૂર્ણ સહયોગ આપશે. સરકારે લોકોને ખાતરી આપી છે કે વર્તમાન વૈશ્વિક સ્થિતિ વચ્ચે પણ દેશમાં પેટ્રોલ, ડીઝલ અને LPGનો પૂરતો જથ્થો ઉપલબ્ધ છે, તેથી લોકોએ ગભરાઈને ખરીદી ન કરવી જોઈએ અને માત્ર સત્તાવાર માહિતી પર જ વિશ્વાસ રાખવો જોઈએ.

આ સાથે જ ગ્રાહકોને ગેસ બુકિંગ માટે ડિજિટલ માધ્યમોનો ઉપયોગ કરવાની અને વિતરકો પાસે બિનજરૂરી ભીડ ન કરવાની સલાહ આપવામાં આવી છે. સરકાર હાલમાં હોસ્પિટલો અને શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ જેવા જરૂરી ક્ષેત્રો માટે પાઇપ્ડ નેચરલ ગેસ(PNG) અને ડોમેસ્ટિક એલપીજીની સપ્લાયને પ્રાથમિકતા આપી રહી છે. આ સિવાય, રિફાઇનરી ઉત્પાદન વધારવા અને શહેરી વિસ્તારોમાં બુકિંગ વચ્ચે 25 દિવસ તથા ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં 45 દિવસનું અંતર રાખવા જેવા પગલાં લેવામાં આવ્યા છે. સરકારી આંકડા મુજબ, અત્યાર સુધી અંદાજે 51 લાખ ડોમેસ્ટિક સિલિન્ડરનું વિતરણ કરવામાં આવ્યું છે અને 95 ટકા બુકિંગ ઓનલાઇન થવાને કારણે વિતરણ વ્યવસ્થામાં પારદર્શિતા વધી છે.

હરિયાણાના ગુરુગ્રામથી રિક્ષાચાલક મનોજ અને તેના બે માસૂમ પુત્રોનું અપહરણ કરનાર કિડનેપર્સ માટે બરેલીનો હાઈવે ‘કાળ’ સાબિત થયો છે. શનિવાર, 4 એપ્રિલના રોજ કિડનેપર્સ કિડનેપ કરવામાં આવેલા મયુર અને લક્ષ્યને બોલેરો દ્વારા ક્યાંક શિફ્ટ કરવા લઈ જઈ રહ્યા હતા, ત્યારે તેમની ગાડી બરેલી-રામપુર હાઈવે પર એક ટ્રક સાથે અથડાઈ ગઈ. આ ઘટનામાં આરોપી મનમોહન, સિકંદર અને વિશેષનું મોત થઈ ગયું છે, જ્યારે પ્રિન્સ નામનો આરોપી ઘાયલ થયો છે. પોલીસ તપાસમાં આ સમગ્ર મામલો પ્રેમ સંબંધ અને કૌટુંબિક ઝઘડા સાથે જોડાયેલો હોવાની માહિતી સામે આવી છે, જેમાં આરોપીઓએ ખંડણી અને ધમકીઓનો સહારો લીધો હતો.

રવિવારે સાંજે બરેલીના સીબીગંજ પોલીસ સ્ટેશન વિસ્તારમાં એક તેજ રફ્તાર બોલેરો કાર એક ટ્રક ટેન્કર સાથે અથડાઈ હતી. ટક્કર એટલી ભીષણ હતી કે નવી બોલેરો કારના પરખચ્ચા ઊડી ગયા. આ અકસ્માતની સૂચના મળતા જ પોલીસ ઘટનાસ્થળે પહોંચી ગઈ હતી અને ત્યાંનો નજારો જોઈને દંગ રહી ગઈ.

કારમાં ત્રણ યુવાનોના મૃતદેહ ફસાયેલા હતા, જ્યારે એક યુવાન અને બે બાળકો બેભાન હાલતમાં મળી આવ્યા. ઘાયલોને સારવાર માટે તાત્કાલિક હોસ્પિટલમાં લઈ જવામાં આવ્યા હતા, જ્યાં શંકાસ્પદ ગતિવિધિને કારણે પોલીસને અપહરણની શંકા ગઈ.

પોલીસ તપાસમાં બહાર આવ્યું છે કે આ સમગ્ર ઘટના પાછળ પ્રેમ પ્રકરણ જવાબદાર હતું. મુખ્ય આરોપી મનમોહન રિક્ષાચાલક મનોજની ભાણી સાથે લગ્ન કરવા માંગતો હતો. મનોજ આ સંબંધની વિરુદ્ધમાં હોવાથી વેર વાળવા માટે મનમોહને તેના સાથીદારો સિકંદર, વિશેષ અને પ્રિન્સ સાથે મળીને મનોજ અને તેના બે પુત્રો (6 વર્ષીય મયુર અને 3 વર્ષીય લક્ષ્ય) નું અપહરણ કર્યું હતું.

મનોજની પત્ની પૂજાએ જણાવ્યું કે, પતિનો ફોન આવ્યા બાદ બદમાશોએ તેને જાનથી મારી નાખવાની ધમકી આપી હતી. તેમણે પૂજાને ચેતવણી આપી હતી કે, જો તે આ મામલે પોલીસને જાણ કરશે તો મૃતદેહો મળશે. જોકે, પોલીસની સતર્કતા અને આ અચાનક થયેલા અકસ્માતથી બદમાશોના ઈરાદા પર પાણી ફરી વળ્યું.

અકસ્માતમાં ઘાયલ કિડનેપર પ્રિન્સની પૂછપરછ અને તેના મોબાઈલ ફોનની તપાસ બાદ પોલીસે કડી જોડી. પોલીસે ફોનમાંથી ઘણા શંકાસ્પદ વિડિઓ પણ મળ્યા. હાલમાં બાળકોની હોસ્પિટલમાં સારવાર ચાલી રહી છે અને તેમની માતા પૂજાએ તેમની ઓળખ કરી લીધી છે. બરેલી પોલીસે આ કેસ વિશેની તમામ માહિતી હરિયાણા પોલીસ સાથે શેર કરી છે. આગળની કાનૂની કાર્યવાહી અને તપાસ હવે હરિયાણા પોલીસ દ્વારા કરવામાં આવશે, જે બરેલી પહોંચી ગઈ છે.