દેશમાં JEE, NEET અને અન્ય સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓ માટે ખાનગી કોચિંગનો ખર્ચ ઘણા પરિવારો માટે મોટો આર્થિક બોજ બની રહ્યો છે. ખાસ કરીને નાના શહેરો અને ગ્રામ્ય વિસ્તારોના વિદ્યાર્થીઓ માટે ગુણવત્તાયુક્ત કોચિંગ, અનુભવી શિક્ષકો અને નિયમિત ટેસ્ટ સિસ્ટમ સુધી પહોંચ એકસરખી નથી. આ પૃષ્ઠભૂમિમાં PM મોદીએ 15 ઓગસ્ટ 2026ના 80મા સ્વતંત્રતા દિવસના ભાષણમાં વિવિધ પરીક્ષાઓની તૈયારી કરતા યુવાનો માટે ફ્રી ઓનલાઈન કોચિંગ નેટવર્ક ઊભું કરવાની જાહેરાત કરી હતી.
આ જાહેરાત બાદ શિક્ષણ મંત્રાલયમાં આ પહેલને અમલમાં મૂકવા અંગે ચર્ચાઓ શરૂ થઈ હોવાના અહેવાલો છે. અહીં એક મહત્વપૂર્ણ બાબત એ છે કે સ્કૂલ, કોલેજ અને CSCને જોડીને એક કરોડથી વધુ વિદ્યાર્થીઓ સુધી પહોંચવાનું જે માળખું ચર્ચાઈ રહ્યું છે, તે હાલમાં પ્રસ્તાવિત આયોજન તરીકે જોવું જોઈએ; તેની સંપૂર્ણ અમલી વિગતો, સત્તાવાર પ્લેટફોર્મ, નોંધણી પ્રક્રિયા અને અંતિમ સમયપત્રક અંગે કેન્દ્ર તરફથી હજુ અલગથી વિગતવાર જાહેર માર્ગદર્શિકા ઉપલબ્ધ નથી.
સ્કૂલ, કોલેજ અને CSC બનશે પહોંચનું માધ્યમ
પ્રસ્તાવિત મોડલનો મુખ્ય વિચાર માત્ર એક વેબસાઇટ અથવા એપ બનાવીને વિદ્યાર્થીઓને ઓનલાઈન વીડિયો ઉપલબ્ધ કરાવવાનો નથી. અહેવાલો અનુસાર દેશભરના 12મા ધોરણ સુધીના સ્કૂલ-કોલેજ ઉપરાંત Common Service Centres એટલે કે CSCને પણ આ નેટવર્ક સાથે જોડવાની વિચારણા છે. આ વ્યવસ્થા ખાસ કરીને એવા વિદ્યાર્થીઓ માટે ઉપયોગી બની શકે છે, જેમની પાસે ઘરે પૂરતું ડિજિટલ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અથવા વ્યક્તિગત કોચિંગની સુવિધા નથી.
CSC નેટવર્કનો ઉપયોગ કરીને ડિજિટલ શિક્ષણની પહોંચ એવા વિસ્તારો સુધી વધારી શકાય છે જ્યાં વિદ્યાર્થીઓ પાસે વ્યક્તિગત લેપટોપ અથવા સ્થિર ઇન્ટરનેટની સુવિધા મર્યાદિત હોય. જોકે આ નેટવર્કમાં કયા CSCને કેવી રીતે જોડવામાં આવશે, ત્યાં કઈ સુવિધાઓ મળશે અને શિક્ષકો અથવા મેન્ટર્સની ભૂમિકા શું રહેશે તેની અંતિમ વિગતો હજુ જાહેર થવાની બાકી છે.
શરૂઆત JEE અને NEET-UGથી, પછી SSC અને UPSC
હાલની યોજના મુજબ ફ્રી કોચિંગ નેટવર્કમાં શરૂઆતના તબક્કે JEE અને NEET-UG જેવી મોટી પ્રવેશ પરીક્ષાઓની તૈયારી પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવાની ચર્ચા છે. JEE મુખ્યત્વે એન્જિનિયરિંગ પ્રવેશ માટે અને NEET-UG મેડિકલ શિક્ષણમાં પ્રવેશ માટે મહત્વપૂર્ણ રાષ્ટ્રીય સ્તરની પરીક્ષાઓ છે. આ બંને પરીક્ષાઓ માટે વિદ્યાર્થીઓનો મોટો વર્ગ દર વર્ષે તૈયારી કરે છે, જેના કારણે મફત અને વ્યાપક ડિજિટલ કોચિંગની જરૂરિયાત પણ વિશાળ છે.
આગળના તબક્કામાં SSC અને UPSC સહિત અન્ય સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓને પણ નેટવર્ક સાથે જોડવાની યોજના હોવાનું જણાવાયું છે. જો આ માળખું તબક્કાવાર અમલમાં આવે છે, તો એક જ સરકારી ડિજિટલ શિક્ષણ નેટવર્ક દ્વારા પ્રવેશ પરીક્ષા, ભરતી પરીક્ષા અને ઉચ્ચ સ્તરની સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓ માટે અભ્યાસ સામગ્રી ઉપલબ્ધ કરાવવાનો વ્યાપક પ્રયાસ બની શકે છે. પરંતુ કઈ પરીક્ષા કયા તબક્કે ઉમેરાશે તેની અંતિમ સત્તાવાર યાદી હજુ જાહેર કરવામાં આવી નથી.
SATHEE પહેલેથી જ છે આધાર, હવે મોટા નેટવર્કની વિચારણા
નવી યોજના માટે SATHEE પહેલ મહત્વપૂર્ણ આધાર બની શકે છે. Ministry of Education અને IIT Kanpur દ્વારા વિકસાવવામાં આવેલા SATHEE એટલે કે Self-Assessment Test and Help for Entrance Exams પ્લેટફોર્મ પર JEE અને NEET સહિત વિવિધ સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓ માટે મફત શૈક્ષણિક સામગ્રી ઉપલબ્ધ છે. IIT Kanpurના જણાવ્યા અનુસાર JEE માટે પ્લેટફોર્મ પર લાઈવ અને રેકોર્ડેડ ક્લાસ, પ્રેક્ટિસ પ્રશ્નો, અગાઉના વર્ષોના પ્રશ્નપત્રો, મૉક ટેસ્ટ, AI આધારિત વિશ્લેષણ અને ડાઉટ-ક્લિયરિંગ જેવી સુવિધાઓ ઉપલબ્ધ છે.
NEET માટે પણ SATHEE પર Physics, Chemistry અને Biologyના લાઈવ તથા રેકોર્ડેડ અભ્યાસક્રમ, NCERT આધારિત પ્રશ્નો, મૉક ટેસ્ટ, અગાઉના વર્ષોના પ્રશ્નો અને AI આધારિત ડાઉટ-ક્લિયરિંગ જેવી સુવિધાઓ આપવામાં આવે છે. પ્લેટફોર્મ મુજબ NEET માટે 4 લાખથી વધુ વિદ્યાર્થીઓ જોડાયેલા છે અને સામગ્રી 12 ભારતીય ભાષાઓમાં ઉપલબ્ધ છે.
આથી પ્રસ્તાવિત નવા નેટવર્કને સંપૂર્ણપણે શૂન્યથી શરૂ કરવાને બદલે SATHEEના અનુભવ, ડિજિટલ કન્ટેન્ટ અને ટેક્નોલોજીકલ માળખાનો ઉપયોગ કરીને વધુ મોટા સ્તરે વિસ્તૃત કરવાની શક્યતા છે. જોકે નવા નેટવર્ક અને SATHEE વચ્ચેનું ચોક્કસ ટેક્નિકલ અથવા વહીવટી માળખું હજુ સત્તાવાર રીતે સ્પષ્ટ કરવામાં આવ્યું નથી.
એકસાથે એક કરોડથી વધુ વિદ્યાર્થીઓ સુધી પહોંચવાનો લક્ષ્યાંક
અહેવાલો મુજબ નવા નેટવર્કની ક્ષમતા એક કરોડથી વધુ વિદ્યાર્થીઓને એકસાથે સેવા આપી શકે તે રીતે વિકસાવવાની વિચારણા છે. આ મહત્વાકાંક્ષી લક્ષ્યાંક પાછળનો હેતુ ખાનગી કોચિંગના મર્યાદિત સીટવાળા મોડલથી અલગ, મોટા પાયે ડિજિટલ શિક્ષણ ઉપલબ્ધ કરાવવાનો છે.
પ્રસ્તાવિત પ્લેટફોર્મ માત્ર recorded lectures પૂરતું મર્યાદિત નહીં રહે અને તેને interactive બનાવવાની પણ વાત છે. એટલે વિદ્યાર્થી કોઈ વિષય અથવા પ્રશ્ન સમજી ન શકે તો ડાઉટ-ક્લિયરિંગ સિસ્ટમ દ્વારા પ્રશ્ન પૂછી શકે. SATHEEમાં હાલમાં પણ નિર્ધારિત સમય દરમિયાન લાઈવ ડાઉટ-ક્લિયરિંગ ઉપલબ્ધ છે, જેમાં Physics, Chemistry, Mathematics અને Biology સંબંધિત પ્રશ્નોના જવાબ મેળવવાની સુવિધા છે.
અહેવાલોમાં 24 કલાક મદદ ઉપલબ્ધ કરાવવાના વિચારનો પણ ઉલ્લેખ છે, પરંતુ આ સુવિધા નવા રાષ્ટ્રીય નેટવર્કમાં કયા ટેક્નિકલ મોડલથી ઉપલબ્ધ થશે—માનવીય મેન્ટર, AI આધારિત સિસ્ટમ કે બંનેના સંયોજનથી—તે અંગે હજુ અંતિમ સત્તાવાર વિગતો સામે આવી નથી.
ખાનગી ક્ષેત્ર અને નિષ્ણાત શિક્ષકોને પણ જોડવાની શક્યતા
નવા મોડલને ખાનગી કોચિંગ સાથે સ્પર્ધાત્મક બનાવવા માટે ખાનગી ક્ષેત્રના નિષ્ણાતો અને શિક્ષણ ક્ષેત્રના અનુભવી લોકોની મદદ લેવાની ચર્ચા હોવાનું અહેવાલોમાં જણાવાયું છે. સાથે જ દેશભરના શિક્ષણ સંસ્થાનોમાંથી એવા શિક્ષકો અને નિષ્ણાતોની ઓળખ કરવાની વાત છે, જે વિદ્યાર્થીઓને મફતમાં માર્ગદર્શન આપવામાં યોગદાન આપી શકે.
આ મોડલ સફળ બનાવવા માટે માત્ર મોટી સંખ્યામાં વીડિયો ઉપલબ્ધ કરાવવો પૂરતો નહીં રહે. JEE અને NEET જેવી પરીક્ષાઓમાં syllabus coverage, નિયમિત mock tests, performance tracking, doubt resolution, mentorship અને સતત assessment જેવા તત્વો પણ મહત્વપૂર્ણ છે. SATHEE પહેલેથી જ આમાંથી ઘણા તત્વોનો ઉપયોગ કરી રહ્યું છે. IIT Kanpurના જણાવ્યા મુજબ 2025માં પંજાબની 569 સરકારી સંસ્થાઓમાં SATHEEનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો અને ત્યાં JEE Main તથા NEET માટે qualifying વિદ્યાર્થીઓની સંખ્યામાં વધારો નોંધાયો હતો.
