ભારતીય સનાતન સંસ્કૃતિમાં તહેવારો માત્ર ઉત્સવ નથી, પરંતુ તે આપણા ઇતિહાસ, ધર્મ અને આધ્યાત્મિક પરંપરાના જીવંત દસ્તાવેજ છે. જ્યારે આપણે ત્રેતાયુગના મર્યાદા પુરુષોત્તમ ભગવાન શ્રી રામ અને દ્વાપરયુગના લીલાધર ભગવાન શ્રી કૃષ્ણની વાત કરીએ છીએ, ત્યારે મનમાં અનેક સવાલો ઉઠે. ખાસ કરીને, આજથી અંદાજે 10000 વર્ષ પહેલાં (ત્રેતાયુગના અંતિમ ચરણમાં) પ્રભુ શ્રી રામે રાવણનો વઘ કરી અયોધ્યા પુનરાગમન કર્યું ત્યારે દિવાળીની શરૂઆત થઈ હતી.
પરંતુ સવાલ એ થાય કે, તેનાથી હજારો વર્ષ પછી આવેલા ભગવાન શ્રી કૃષ્ણના સમયમાં (આજથી અંદાજે 5250 વર્ષ પહેલાં) શું દિવાળીની ઉજવણી થતી હતી? તે સમયે રામજીના મંદિરો હતા ખરા? અને તે કાળમાં લોકો કોની પૂજા કરતા હતા? ચાલો, આ તમામ વિષયો પર શાસ્ત્રીય અને ઇતિહાસ આધારિત વિસ્તૃત ચર્ચા કરીએ.
શું ભગવાન શ્રી કૃષ્ણના સમયમાં દિવાળીની ઉજવણી થતી હતી?
હા, ભગવાન શ્રી કૃષ્ણના સમયમાં પણ દિવાળી (દીપોત્સવ) મનાવવામાં આવતો હતો. ભગવાન શ્રી રામના અયોધ્યા આગમનની સ્મૃતિમાં મનાવાતો દીપોત્સવ એ સનાતન ધર્મની શાશ્વત પરંપરા બની ચૂક્યો હતો. દ્વાપરયુગમાં પણ કાર્તક વદી અમાસના દિવસે દીવા પ્રગટાવવાની અને ઉત્સવ ઉજવવાની પરંપરા અવિરત ચાલુ રહી હતી. શ્રી કૃષ્ણના જીવનકાળ સાથે જોડાયેલી એક અત્યંત રોચક અને મુખ્ય ઘટના દિવાળીના આ જ પર્વ સાથે સીધી રીતે જોડાયેલી છે:
નરકાસુર વઘ, ભગવાન શ્રી કૃષ્ણે અત્યાચારી રાક્ષસ નરકાસુરનો વધ કરીને તેની કેદમાંથી ૧૬,૧૦૦ રાજકુમારીઓને મુક્તિ અપાવી હતી. આ દુષ્ટના અંતથી પ્રજામાં ભય મુક્ત થયો અને ભારે ખુશાલી ફેલાઈ.
આ વિજયની ખુશીમાં લોકોએ દીવા પ્રગટાવીને દિવાળીની જેમ ઉત્સવ મનાવ્યો હતો. આ જ કારણ છે કે દિવાળીના એક દિવસ પહેલાંના પર્વને ‘નરક ચતુર્દશી’ અથવા ‘કાળી ચૌદસ’ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. આમ, શ્રી કૃષ્ણના સમયમાં દિવાળીનો ઉત્સવ વધુ એક ઐતિહાસિક વિજય (નરકાસુર વઘ) સાથે જોડાઈને વધુ ભવ્ય બન્યો હતો.
શ્રી કૃષ્ણના સમયમાં રામજીના મંદિરો હતા ખરા?
આજના સમયની જેમ પથ્થર કે આરસપહાણના વિશાળ શિખરબદ્ધ ભવ્ય મંદિરો બનાવવાની પરંપરા તે સમયે સીમિત હતી, પરંતુ ભગવાન શ્રી રામ પ્રત્યેની અપાર ભક્તિ અને તેમના સ્મારકો તથા પૂજા-સ્થળો ચોક્કસપણે અસ્તિત્વમાં હતા.
વાલ્મીકી રામાયણ અને મહાભારતકાળ: મહાભારત ગ્રંથ (જે દ્વાપરયુગના અંતમાં રચાયો હતો) માં ભગવાન શ્રી રામના ઇતિહાસનો સ્પષ્ટ ઉલ્લેખ છે. પાંડવો અને યાદવો શ્રી રામને પોતાના પૂર્વજ અને આદર્શ માનતા હતા.
મૂર્તિ પૂજા અને આશ્રમો: તે યુગમાં મોટાભાગે ઋષિઓના આશ્રમો, પવિત્ર વનપ્રદેશો, નદી કિનારે કે વિશિષ્ટ સ્થાનો પર ભગવાન શ્રી રામ, સૂર્યદેવ અને અન્ય દેવતાઓની સ્મૃતિમાં પૂજા થતી હતી. અયોધ્યા અને મિથિલા જેવા પવિત્ર ક્ષેત્રોમાં શ્રી રામની સ્મૃતિ સાથે જોડાયેલા સ્થાન તીર્થ તરીકે પૂજનીય હતા. સ્વયં દ્વારકાધીશ શ્રી કૃષ્ણ પોતાના પૂર્વજો તરીકે સૂર્યવંશી રાજાઓ અને શ્રી રામના ચરિત્રને ખૂબ માન આપતા હતા.
દ્વાપરયુગમાં લોકો કોની કોની પૂજા કરતા હતા?
શ્રી કૃષ્ણના સમયમાં (દ્વાપરયુગમાં) સનાતન ધર્મની પૂજા પદ્ધતિમાં વૈદિક યજ્ઞોની સાથેસાથે મૂર્તિ પૂજા અને ભક્તિભાવનું મિશ્રણ જોવા મળતું હતું. તે સમયે લોકો મુખ્યત્વે નીચે મુજબના દેવતાઓ અને પ્રકૃતિની પૂજા કરતા હતા:
ભગવાન વિષ્ણુ અને તેમના અવતારો:
લોકો ભગવાન વિષ્ણુ તેમજ તેમના પૂર્ણ અવતાર એવા સ્વયં શ્રી કૃષ્ણ અને શ્રી રામની ઉપાસના કરતા હતા. ભાગવત પુરાણ અને મહાભારતમાં ઉલ્લેખ છે કે યાદવો અને ગોપાલકો ભગવાન વિષ્ણુ અને શ્રી કૃષ્ણની ભક્તિમાં લીન રહેતા હતા.
દેવી મહાલક્ષ્મી અને ઇન્દ્રદેવ:
દિવાળીના સંદર્ભમાં સમુદ્ર મંથન (જે પૂર્વકાળમાં થયું હતું) થી પ્રગટ થયેલી ધનની દેવી મહાલક્ષ્મીની પૂજા તે સમયે પણ વેપારી વર્ગ અને સમૃદ્ધિ માટે કરવામાં આવતી હતી. આ ઉપરાંત, વરસાદ અને સમૃદ્ધિ માટે દેવરાજ ઇન્દ્રદેવની પૂજાનો પણ વિશેષ મહિમા હતો (જેમણે ગોવર્ધન પૂજા વખતે બદલીને શ્રી કૃષ્ણે ગોવર્ધન પર્વતની પૂજા શરૂ કરાવી હતી).
પ્રકૃતિ પૂજા (ગોવર્ધન અને અગ્નિ-સૂર્ય):
દ્વાપરયુગમાં પ્રકૃતિ પ્રત્યે કૃતજ્ઞતા વ્યક્ત કરવાની પરંપરા પ્રબળ હતી. પર્વતો, નદીઓ, ગૌમાતા અને વૃક્ષોની પૂજા થતી હતી. શ્રી કૃષ્ણે ઇન્દ્રના અહંકારને તોડીને પ્રકૃતિના પ્રતિકસમા ગોવર્ધન પર્વત અને ગાયોની પૂજા કરવાની નવી પરંપરા શરૂ કરી હતી, જે આજદિન સુધી ગોવર્ધન પૂજા (અન્નકૂટ) તરીકે દિવાળીના બીજા દિવસે ઉજવાય છે.
ટૂંકમાં કહીએ તો, અંદાજે 5250 વર્ષ પહેલાં દ્વાપરયુગમાં ભગવાન શ્રી કૃષ્ણના સમયમાં પણ દિવાળી અતિશય ઉત્સાહથી ઉજવાતી હતી. ત્રેતાયુગના રામના વિજય (રાવણ વઘ) અને દ્વાપરયુગના કૃષ્ણના વિજય (નરકાસુર વઘ) – આ બંને મહાન ઘટનાઓનો દિવ્ય પ્રકાશ ભેગો થઈને દિવાળીને અસત્ય પર સત્યના વિજયનું સર્વોચ્ચ પ્રતીક બનાવે છે.
