મધ્ય-પૂર્વમાં જામેલા જંગને કારણે હાલમાં ભારતમાં કુદરતી ગેસની ગંભીર કટોકટી ઊભી થઈ છે. એક તરફ ઘરોમાં LPG સિલિન્ડર માટે બે અઠવાડિયા સુધી રાહ જોવી પડી રહી છે, તો બીજી તરફ PNG પાઇપલાઇન દ્વારા આવતા ગેસને લઈને ચિંતા વધી છે. આ કટોકટીનું કારણ એ છે કે ભારત પોતાની જરૂરિયાતના માત્ર અડધા જેટલો ગેસ પોતાના સમુદ્ર અને જમીનમાંથી ઉત્પન્ન કરે છે. બાકીનો અડધો ભાગ આયાત કરવો પડે છે, જેમાંથી મોટાભાગનો ગેસ હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાંથી પસાર થાય છે. હાલમાં પશ્ચિમ એશિયામાં ચાલી રહેલા યુદ્ધને કારણે આ ચોકી લગભગ બંધ થઈ ગઈ છે, જેના કારણે ભારતમાં ગેસની આયાત ઠપ્પ થઈ છે. ગેસના અભાવે ખાતરના કારખાનાઓમાં પણ ઉત્પાદન ઘટ્યું છે, જેની અસર ખેતી પર પડી રહી છે. અન્ય ક્ષેત્રો પણ પ્રભાવિત થયા છે. દેશને ગતિમાન રાખનારો આ મહત્ત્વપૂર્ણ ગેસ ક્યાંથી આવે છે, કેવી રીતે આપણા ઘરો સુધી પહોંચે છે, અને શું આ ઊર્જા-કટોકટી આવનારા દિવસોમાં વધુ ગંભીર બનશે? ચાલો, જાણીએ.
ભારતમાં પણ ગેસનું ઉત્પાદન થાય છે
ગેસ માટે ભારત સંપૂર્ણપણે વિદેશ પર આધારિત નથી. આપણી પાસે પણ અમુક જગ્યાએ કુદરતી ગેસના ભંડાર છે. દેશની કુલ ગેસ માંગમાંથી આશરે 50 ટકા હિસ્સો આપણે પોતે જ ઉત્પન્ન કરીએ છીએ. 2023માં ભારતે 36.4 અબજ ઘન મીટર (bcm – બિલિયન ક્યુબિક મીટર) જેટલો ગેસ પોતાના સમુદ્રતળ અને જમીનમાંથી કાઢ્યો હતો.
ભારતના બે મુખ્ય ગેસ-ક્ષેત્રો કયા?
સમુદ્રતળ (Offshore): પૂર્વ કિનારે આવેલું કૃષ્ણા-ગોદાવરી (KG) બેસિન ગેસ દેશના ઉત્પાદનમાં સૌથી મોટો ફાળો આપે છે. અહીંથી જ રિલાયન્સ અને ONGC ગેસ કાઢે છે. KG બેસિનના આર ક્લસ્ટર, સેટેલાઇટ્સ ક્લસ્ટર અને MJ જેવા ગેસ-ક્ષેત્રો દેશના કુલ ઉત્પાદનમાં લગભગ 25 ટકાનો હિસ્સો ધરાવે છે.
જમીન પર (Onshore): ઉત્તર-પૂર્વ રાજ્યો, ખાસ કરીને આસામ અને ત્રિપુરા, પણ ગેસ ઉત્પાદનમાં મોટી ભૂમિકા ભજવે છે. આ બંને રાજ્યો ભારતના કુલ ગેસ પુરવઠામાં લગભગ 13 ટકા ફાળો આપે છે. મુંબઈ ઓફશોર અને કેમ્બે બેસિન (ગુજરાત) પણ જૂના અને મહત્ત્વના ગેસ-સ્ત્રોત છે.
અડધી જરૂરિયાત આયાત વડે પૂરી કરવી પડે છે
ભારતમાં ઉત્પાદન થતો ગેસ દેશની કુલ જરૂરિયાત કરતાં અડધો જ હોવાથી પચાસ ટકા જેટલો ગેસ આયાત કરવો પડે છે. સરકાર ઈચ્છે છે કે 2030 સુધીમાં દેશની કુલ ઊર્જા જરૂરિયાતમાં કુદરતી ગેસનો હિસ્સો 6-7 ટકાથી વધારીને 15 ટકા કરવામાં આવે. પરંતુ આપણું સ્થાનિક ઉત્પાદન 2030 સુધીમાં વધીવધીને માંડ 38 bcm સુધી પહોંચશે, જે 2023 કરતાં માત્ર 8 ટકા જ વધારે છે. આટલો ગેસ વધતી જતી જરૂરિયાતને પૂરી કરી શકે તેમ નથી. એટલે જ બાકીનો અડધો ભાગ આપણે LNG (લિક્વિફાઇડ નેચરલ ગેસ) ના રૂપમાં વિદેશથી મંગાવીએ છીએ. ભારત હાલમાં વિશ્વનો ચોથો સૌથી મોટો LNG આયાતકાર છે.
શું છે LNG અને તેનો ઉપયોગ ક્યાં થાય છે?
કુદરતી ગેસને ઠંડો કરીને પ્રવાહી બનાવવામાં આવે તે LNG (લિક્વિફાઇડ નેચરલ ગેસ). તેને માઈનસ 162 ડિગ્રી સેલ્સિયસ સુધી ઠંડો કરવામાં આવે છે, જેના કારણે તેનું કદ તેના મૂળ કદ કરતા લગભગ 600 ગણું નાનું થઈ જાય છે. આ રીતે તેને જહાજો (ટેન્કર)માં સ્ટોર કરીને સરળતાથી દરિયાપાર મોકલી શકાય છે.
ભારતમાં આ ગેસનો ઉપયોગ ઘણી જગ્યાએ થાય છે:
- ઘરગથ્થુ ઉપયોગ: PNG (પાઇપ્ડ નેચરલ ગેસ) રૂપે રસોઈ માટે અને CNG રૂપે વાહનોમાં.
- ખેતી: યુરિયા ખાતર બનાવવા માટે.
- ઉદ્યોગ: કારખાનાઓમાં મશીનો ચલાવવા અને વીજળી બનાવવા માટે.
ભારતનું LNG ક્યાંથી આવે છે?
આપણા LNG આયાતનું ચિત્ર જોઈએ તો કતાર દાયકાઓથી સૌથી મોટો ભાગીદાર છે. તાજેતરમાં અમેરિકા પણ ઝડપથી મોટો સપ્લાયર બની રહ્યું છે. 2013 અને 2023 વચ્ચે ભારતની LNG આયાતમાં 70 ટકાનો ભારે વધારો થયો છે. કતાર અને અમેરિકા ઉપરાંત UAE, ઓમાન, ઓસ્ટ્રેલિયા, રશિયા અને નાઇજીરીયા પણ ભારતને ગેસ મોકલે છે.
પશ્ચિમ એશિયામાં યુદ્ધથી ભારત પર શું અસર પડી?
અમેરિકા-ઈઝરાયલ-ઈરાન વચ્ચે ફેબ્રુઆરી 2026માં શરૂ થયેલા યુદ્ધે ભારતની ઊર્જા સુરક્ષા ખોરવી નાંખી છે, કારણ કે આ યુદ્ધે હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ લગભગ બંધ કરી દીધી છે. આ ચોકીમાંથી જ વિશ્વનો 20 ટકા LNG અને ભારતનો લગભગ 90 ટકા LPG આયાત થાય છે.
હાલમાં કેવીકેવી તકલીફો સર્જાઈ છે?
- LPG (રસોડું ગેસ)ની ડિલિવરીમાં 7 થી 14 દિવસનો વિલંબ થઈ રહ્યો છે.
- કતારથી આવતા ગેસના ઘટાડાને કારણે ખાતરના પ્લાન્ટમાં ઉત્પાદન ઘટાડવું પડ્યું છે, જેની સીધી અસર ખેડૂતો પર પડી રહી છે.
- સરકારે સંગ્રહખોરી અને કાળાબજારી રોકવા માટે કડક પગલાં લીધાં છે. 12,000 થી વધુ દરોડા પાડ્યા છે અને 15,000 થી વધુ સિલિન્ડર જપ્ત કર્યા છે.
શું PNG (પાઇપ ગેસ) ખતમ થઈ જશે?
તાત્કાલિક તો એવો કોઈ ભય નથી, કારણ કે શહેરોમાં ગેસ વિતરકો પાસે 15 થી 30 દિવસનો બફર સ્ટોક હોય છે. સરકાર પણ ફેક્ટરીઓ અને CNGની સરખામણીએ ઘરેલુ PNGને પ્રાથમિકતા આપે છે. ભારતની LPG સંગ્રહ ક્ષમતા આશરે 12 થી 14 લાખ ટન જેટલી છે.જો હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાં અવરોધો એપ્રિલ પછી પણ લાંબા સમય સુધી ચાલુ રહે તો PNGના ભાવમાં વધારો થાય તેવી આશંકા છે. ભારતમાં ગેસની ભૂખ સતત વધતી જ રહેવાની છે. 2030 સુધીમાં LNGની માંગ 64 bcm સુધી પહોંચવાની ધારણા છે. આ વૃદ્ધિ દર પાછલા દસ વર્ષ કરતા બમણો છે.
ભલે આપણે KG બેસિનમાં નવા પ્રોજેક્ટ્સ શરૂ કર્યા છે, પરંતુ મુંબઈ જેવા જૂના ક્ષેત્રોમાં ઉત્પાદન ઘટી રહ્યું છે. એટલે કે, સ્થાનિક ઉત્પાદનમાં વધારો થશે તો પણ તે માંગ સામે તો ઓછો જ રહેશે. હવે પશ્ચિમ એશિયામાં અસ્થિરતાને કારણે ભારતે અમેરિકા, કેનેડા અને ઓસ્ટ્રેલિયા જેવા દેશો તરફ વધુ ધ્યાન આપવાનું શરૂ કર્યું છે. ગલ્ફ બંદરોથી શિપમેન્ટ ભારતમાં પહોંચવામાં માત્ર સાતથી આઠ દિવસ લાગે છે, જ્યારે કે અમેરિકાથી શિપમેન્ટ ભારતમાં પહોંચવામાં સરેરાશ 45 દિવસ લાગે છે. વધુ લાંબી સફર ખેડીને આવતી કોઈપણ ચીજ વધુ મોંઘી સાબિત થતી હોય છે, જે ગેસને પણ લાગુ પડે. ટૂંકમાં, ભવિષ્યમાં ભારતમાં નાગરિકોને ગેસ મળવાનો બંધ તો નહીં થઈ જાય, પરંતુ તે હવે વધુ મોંઘો થશે.
